موسسه فرهنگی و مطبوعاتی روزنامه جمهوری اسلامی

شماره 13507

از راکت بغداد تا موشک تل‌آويو

خاطرات محسن هاشمي رفسنجاني از صنعت موشکي ايران 1366-1370

12

جنگ رواني و اثر اجتماعي موشک‌ها

تا سال 1366 ايران حدود 60 موشک به عراق شليک کرده بود و در پايان جنگ، ذخاير موشکي کشور براي پاسخ به حملات دشمن کافي نبود. بنابراين لازم بود برنامه‌هاي ساخت راکت‌ها و موشک‌هاي برد متوسط، به‌سرعت تقويت شوند. مي‌توان گفت، با توجه به کمک‌هاي مالي و تدارکاتي دشمنان به ارتش عراق، ايران در جنگ موشکي شهرها وضعي نامساعد داشت و در واقع شکست خورده بود. فقدان موشک و راکت‌ دوربرد بومي، باعث شده بود نتواند از نظر موشکي با دشمن توازن لازم را برقرار کند.

اوايل تير 1366، خبرهايي تازه از چين به گوش مي‌رسيد. سفير آن کشور پيامي آورد که در استفاده از موشک‌هاي کرم ابريشم عجله نکنيم، چرا که احتمال تأخير در تحويل موشک‌هاي ساحل به دريا وجود داشت. روشن بود که پشت اين پيام، فشارهاي شديد دولت‌هاي بزرگ و برخي کشورهاي عربي قرار داشت. با اين حال، پدر با صلابت پاسخ داد که ما منابع ديگري نيز در اختيار داريم و نبايد نگراني بي‌مورد به دل راه دهيم. موضع پدر «هاشمي‌رفسنجاني» نشان از آرامش فکري و تسلط استراتژيک او داشت و يادآوري مي‌کرد که ايران، در مسير تقويت توان دفاعي خود، بر پايه برنامه‌ريزي دقيق و تنوع منابع حرکت مي‌کند.

تابستان به ميانه رسيد. اوضاع خليج فارس ملتهب بود. يک کشتي فرانسوي در راه کويت، هدف موشک قرار گرفت و عراق جزيره فارسي را بمباران کرد. چند شهيد داديم. اين اخبار تلخ، اهميت پيشبرد پروژه‌هاي موشکي را براي ايران دوچندان مي‌کرد. در پايان تيرماه بود که با تيم موشکي عازم جنوب شدم تا براي نخستين بار از نحوه استفاده از موشک‌هاي ساحل به دريا آگاه شوم.

در همان روزها، سازمان صنايع دفاع، در پارچين راکتي به نام نازعات را با بدنه فولادي و سوخت PU با مديريت جعفري، صالحي و نعمتي، با بُرد 70 کيلومتر، آزمايش موفق کرده بود. وقتي خبر را شنيدم، خوشحال شدم، ذوق کردم و بي‌اختيار شيريني خريدم و به خانه بردم. در ميان همه تلخي‌ها، همين موفقيت‌، مثل جرعه‌اي آب گوارا در کوير خستگي‌ها بود. اميد مي‌بخشيد که راهي که مي‌روند، هرچند دشوار و پُرسنگلاخ، اما رو به جلوست. راکت نازعات، قرار بود با توسعه در گروه موشکي پارچين و راه‌اندازي خط توليد نيمه‌صنعتي به بُردي فراتر از 100 کيلومتر برسد، اما هنوز به نقطه‌اي نرسيده بودند که بتوانند به‌طور قابل‌اطمينان اهدافي مانند بغداد را هدف قرار دهند و تا رسيدن به آن مرحله، حدود يک سال فاصله بود.

عليرضا، نسيم آرامش در ميانه توفان

اوايل مرداد، زندگي رنگي تازه به خود گرفت. اعظم براي وضع حمل به بيمارستان رفت و خداوند پسر دوم‌مان، عليرضا را به ما عطا کرد. غروب همان روز، نوزاد را به خانه پدر برديم تا در گوش او اذان بخواند. لحظه‌اي که آن دست کوچک و گرم، بر سر انگشتانم نشست، در ميانه طوفان سياست و جنگ، آرامشي عميق در دلم دميده شد. گويي معنا و پاداش همه دشواري‌ها، در همان تماس لطيف نهفته بود. اکنون عماد براي خود همبازي يافته بود و بار مسئوليت اعظم دوچندان شد. پدر نيز با تبسمي عطوفانه به جمع نوه‌هايش مي‌نگريست. سه فرزند، برايش شش نوه آورده بودند. فاطي و فائزه هر کدام دختري و پسري داشتند و من دو پسر. مهدي و ياسر نوجوان، هنوز دل در گرو جبهه داشتند و ازدواج نکرده بودند. جمع خانواده گرچه درگير جنگ و سياست و فشار روزگار بود، اما در آن لحظات کوتاه، نسيم حيات تازه‌اي وزيدن گرفت، نسيمي که اميد را زنده نگاه مي‌داشت و به روزهاي پُرالتهابمان معنا مي‌بخشيد.

تمام وقتم معطوف پيگيري امور صنايع دفاع و هماهنگي و کمک ميان گروه‌هاي متکثر درگير در توليد راکت و موشک بود. هر روز تلاش مي‌کردم پيوندي عملي با پدر - که در مقام فرمانده جنگ، نفوذ و امکان اثرگذاري داشت - برقرار کنم تا موانع تصميم‌گيري فني، تدارکاتي و مالي را تا آنجا که ممکن است از مسير سازماني رفع شود. کار فني و مديريتي، هر دو بي‌وقفه ادامه داشت. در همان حال در پشت‌پرده مراکز تصميم‌گيري، کشمکشي بر سر تمرکز يا توزيع ظرفيت‌ها بالا گرفته بود. دسته‌اي خواهان واگذاري امکانات جهاد سازندگي به وزارت سپاه و متمرکزشدن همه عمليات ساخت در دايره وزارت و صنايع خودکفايي سپاه بودند و جريان ديگر بر تداوم تنوع مراکز و ظرفيت‌هاي موازي تا رسيدن به نمونه قابل اطمينان و عملياتي پافشاري مي‌کرد.

محسن رفيق‌دوست، وزير سپاه و تيمش به‌صوت فعالانه‌اي در جهت گسترش نقش وزارت متبوع خود گام برداشتند و اعتبارات چشمگيري از بودجه جنگ مي‌گرفتند. شاهد آن بودم که چگونه ساختار مديريت و ضرورت‌هاي فني با هم گره مي‌خورند و تصميم‌هاي کلان منطقي تا چه اندازه مي‌تواند جهت و شتاب پروژه‌هاي را رقم بزند. در اعماق اين جدال آموختم که هماهنگي هوشمندانه و احترام به منطق فني، گريزگاه اصلي حفظ ابتکار و پيشروي در کار است و اينکه ساختارهاي تصميم‌گير سختگيرانه مي‌تواند نوآوري را خفه کند يا بالعکس، با تمرکز بجا، از هدررفت بودجه و توان نيروها جلوگيري کند.

در تابستان آن سال، جهان سياست بين‌الملل و ميدان جنگ که در آن نفس مي‌کشيديم، به نقطه‌اي حساس رسيد. بر اثر موفقيت‌هاي عمليات والفجر 8، که به فتح فاو انجاميد، و عمليات کربلاي 5 در شلمچه، زمينه براي تصويب قطعنامه 598 شوراي امنيت سازمان ملل متحد فراهم شد. اين قطعنامه که از آن به‌عنوان نخستين قطعنامه نسبتاً متوازن شوراي امنيت در دوران جنگ ياد مي‌شود، در 29 تيرماه 1366 با رأي موافق همه اعضاي شوراي امنيت به تصويب رسيد. عراق بي‌درنگ آن را پذيرفت اما ايران به صورت خاموش عمل کرد. ايران نياز داشت، محتوا و پيامدهاي قطعنامه روشن شود. پاسخ ايران، ترکيبي از اردوکشي ميدان و ديپلماسي هوشمندانه بود. در سطح ميدان، فرماندهان و رزمندگان با اتکا بر توان و قابليت‌هاي موجود، آمادگي را بيشتر کردند. ميدان را فعال‌تر ساختند. عمليات‌هاي سرنوشت‌ساز طراحي شد تا دست بالا در ميدان نبرد حفظ شود. پيام اين بود که اگر قرار است قطعنامه‌اي پذيرفته شود، بايد وضع بر مبناي واقعيت ميدان و نه يأس و فشار تنظيم گردد. اين اقدام نظامي، صرفا پاسخ تاکتيکي نبود، بلکه گامي سياسي هم بود تا موضع ايران در ميز مذاکره تقويت شود.

همزمان دستگاه ديپلماسي وارد کار شد. وزارت امور خارجه مأموريت يافت با سفرها، مذاکره‌ها و چانه‌زني‌هاي گسترده، خواست اصلي ايران را در متن قطعنامه تثبيت کند. خواسته محوري ساده و تعيين‌کننده اين بود که تعيين متجاوز و آغازگر جنگ بايد پيش از هر آتش‌بسي قيد شود. شورا و طرف مقابل اما به گونه‌اي ديگر مي‌خواستند عمل کنند. آنها بر آتش‌بس بي‌قيد و شرط پافشاري داشتند و ايران بر عدالت اصرار مي‌ورزيد.

ادامه دارد