از راکت بغداد تا موشک تل‌آويو
خاطرات محسن هاشمي رفسنجاني از صنعت موشکي ايران 1366-1370
8
آن روزها، کار فنی به سرعت با ملاحظات میدانی و سیاسی پیوند می‌خورد. هر تصمیم فنی تبعات گسترده‌ای داشت. حضور در میان مهندسان، طراحان و سازندگان این مجموعه، قرارگرفتن در خط مقدم مدیریتی یک کار ملی بود. از آن پس، روزهایم در میان کارگاه‌ها، دفاتر و نقشه‌ها سپری می‌شد همراه با تیمی جوان، پُرشور و پُرتلاش ـ از جمله مرحوم مهندس نفیسی که مسئولیت مجموعه لانچر و پوکه فنولیک را بر عهده داشت ـ تیمی که همه توان و انگیزه خود را وقف ساختن کرده بودند.
زندگی در میان نقشه‌ها و آتش
آن زمان مردم عموماً خانواده مسئولان را نمی‌شناختند و رسانه‌ها هم محدود بودند. پدر میان مردم محبوبیت داشت. هفته‌ای که او نمازجمعه تهران را می‌خواند، از سیاستمداران و فعالان سیاسی و اقتصادی گرفته تا مردم عادی، پای تلویزیون می‌نشستند تا خطبه‌هایش را بشنوند. همه حس می‌کردند موضع اصلی نظام را باید از همان‌جا بفهمند، از لحن آرام و تحلیل‌های دقیق او در خطبه‌ها. ضدانقلاب هم از پدر کینه عجیبی داشت، چون سیاست اعتدالی او را عامل پایداری و قوام و دوام انقلاب می‌دانستند. هرجا که مشغول کار و فعالیت می‌شدم، وقتی می‌فهمیدند پسر آقای هاشمی هستم، احترام می‌گذاشتند و خوشحال می‌شدند. فکر می‌کردند حالا کار و پروژه‌شان راحت‌تر پیش می‌رود، چون به نوعی وصل به بالاترین مقام اجرایی کشور شده‌اند. در زمان جنگ، با اینکه کشور رهبر، رئیس‌جمهور و نخست‌وزیر داشت، اما در عمل فرمانده جنگ و مسئول اجرایی مربوط به جنگ در کشور پدر بود. تصمیم‌های کلان و مهم و اداره امور، بیشتر به دست او انجام می‌شد.
پیش از انقلاب، قراردادی میان ایران و کمپانی آمریکایی هیوز به مبلغ 300 میلیون دلار وجود داشت که بنا بود موشک تاو در ایران مونتاژ شود. کار این قرارداد با پرداخت 90 میلیون دلار شروع شده بود، ولی بعد از انقلاب متوقف شد، اما خوشبختانه اسناد و نقشههای مناسبی از آن باقی مانده بود. این مدارک، برای طرح یامهدی در آغاز کار، حکم گنجینه‌ای ارزشمند را داشت. اسناد نشان می‌داد، پروژه‌ای با چه پیچیدگی و ابعادی روبه‌رو خواهد شد. موشکی با بیش از هزار و 200 قطعه که برای هرکدام می‌بایست تحقیق و نمونه‌سازی می‌شد، روش تولید تعریف می‌گردید، مواد و آلیاژ مناسب انتخاب می‌شد و نحوه مونتاژ و فیکسچرها طراحی می‌گردید. وقتی وارد کار شدند، فهمیدند که اگر بخواهند با استانداردهای یک کشور توسعه‌یافته رقابت کنند، باید تمام ظرفیت‌ها از جمله نیروی انسانی متخصص و خدماتی، تجهیزات و ماشین‌آلات دقیق، فضاهای تولیدی مناسب و پشتوانه مالی را بسیج نمایند. همین نیازها بود که آنها را وادار کرد مدت‌ها بدون چشم‌داشت و با اتکا به انگیزه ملی و حمایت عملیاتی محسن رفیق‌دوست، محمد علیزاده، سیدحسین بهشتی، پدر و همکاران، کار را جلو ببرند تا به ثمر برسد.
گنجینه‌ای از دل یک قرارداد نیمه‌تمام
برای تسلط بر موضوع، به مطالعه دقیق قراردادی که با هیوز منعقد شده بود، پرداختم. بخش‌هایی از اطلاعات و نکات فنی را یادداشت کردم و در تقویم کاری که آن موقع برادران صنایع سپاه همیشه همراه داشتند، تقویمی که برنامه‌ها و کارهای قابل پیگیری را در آن می‌نوشتند، ضبط نمودم. همان یادداشت‌ها بعدها منبعی شد که امروز برای تنظیم این خاطرات از آن استفاده می‌کنم.
کار ساخت موشک صرفاً یک پروژه فنی نبود. نیازمند اعتمادسازی میان تصمیم‌گیران و نهادها، ایجاد جریان مناسب مالی و تدارکات در شرایط جنگی و بعضاً تحریمی، مکان مناسب، آموزش نیروها، و پا‌فشاری بر تحقیقات وکیفیت بود در حالی که زیر فشار زمان و نیاز میدان هم بودند. از این منظر، آن اسناد به‌جا مانده از قرارداد سابق، یک منبع اطلاعاتی به مثابه چراغی بود که راه پیچیده تبدیل علم وارداتی را به توان بومی روشن می‌کرد.
حاصل آن ماه‌ها و سال‌ها کار، دستاوردی نبود که یک‌باره و تنها با تکیه بر یک سند حاصل شود، بلکه نتیجه تلاش جمعی مهندسان، کارگران، مدیران و پشتیبانانی بود که در شرایط دشوار، گام‌به‌گام یاد گرفتند، ساختند و آنچه لازم بود را بومی کردند.
وقتی به مطالعه اسناد سابق و قرارداد بین‌المللی پرداختم، دریافتم که پروژه تحقیق و توسعه موشک تاو برای مبارزه با تانک‌های T72 روسی، از سال ۱۳۴۱ خورشیدی در آمریکا آغاز شد و پس از نزدیک هفت سال و سرمایه‌گذاری قابل‌توجه، در اواخر ۱۳۴۷ مرحله تحقیقش به پایان رسید. راه‌اندازی خط تولید نیز سه سال دیگر به‌طول انجامید و از اوایل دهه پنجاه تولید انبوه شروع شد. تا میانه‌های دهه شصت بیش از 300 هزار فروند از این موشک ساخته شده بود. این رقم نشان می‌داد چنین طرحی به چه ظرفیت عظیم صنعتی، تدارکاتی و لجستیکی نیازمند است و چه مدت و پشتکاری برای رسیدن از ایده تا خط تولید لازم است. این پرونده آموخت که فناوری بزرگ راهبردی تنها با پشتوانه ساختاری و مدیریت بلندمدت و سرمایه‌گذاری مستمر ممکن می‌شود.
نکته مهم و آموزنده، گستردگی شبکه تأمین و تقسیم کار بین شرکت‌های صاحب‌نام آمریکایی و اروپایی بود. شرکت اصلی، بسیاری از بخش‌ها را به پیمانکاران دیگر سپرده بود از سامانه هدایت و پرتاب گرفته تا ژیروسکوپ، مکانیزم‌های کنترل بالک‌ها، سرجنگی و موتورهای پرتاب و پرواز و سوخت مربوطه. هر یک از این شرکت‌ها سال‌ها تجربه و دانش قبلی داشتند و قطعاتی با بالاترین استانداردها می‌ساختند. بررسی این شیوه کار نشان داد که تولید یک سلاح پیشرفته تنها کار یک گروه یا یک کارخانه نیست، بلکه نتیجه یک زنجیره طولانی از مهندسی، تأمین، آزمون و تضمین کیفیت است.
گویا در سال ۱۳۵۳ گروهی از متخصصان کمپانی هیوز، براي بررسي امكانات فني و صنعتي به ايران آمدند. بازديدها و بررسي‌هاي اين گروه مبناي پيشنهاد قرار گرفت که احداث كارخانه‌اي با ظرفيت توليد 10 هزار فروند موشك تاو و دو هزار و 500 فروند موشک ماوريك هوا به زمین ضدتانک بود. مطابق مدارك، روز سي‌ام مارس ۱۹۷۸ - 10 فروردين ۱۳۵۷ - به‌عنوان آغاز رسمی اجراي قراردادها تعيين شده و مقدمات فراواني براي شروع كار فراهم آمده بود.
براي اجراي اين طرح كلان، زمينه‌هاي گسترده‌اي از جمله انتقال امتياز توليد، تحويل مدارك فني و مستندات ساخت، تدارك مواد اولیه، قطعات، ماشين‌آلات و ابزارهاي اندازه‌گيري موردنياز و حتي تهيه نيروي انساني ماهر و آموزش آنان براي راه‌اندازي و بهره‌برداري از كارخانه پيش‌بيني شده بود. برآورد كل قرارداد نيز رقمي در حدود 300 ميليون دلار اعلام شده و پيش‌پرداخت‌هايي نيز صورت گرفته بود.
ادامه دارد
