از راکت بغداد تا موشک تل‌آويو
خاطرات محسن هاشمي رفسنجاني از صنعت موشکي ايران 1366-1370
7
وقتي تنگناها به نوآوري تبديل شدند
اگر امروز نگاه کنيم، مي‌بينيم که آن فشارها و تنگناها به‌جاي آن‌که ما را زمين‌گير کنند، در بسياري موارد موتور خلاقيت شدند. ضرورت، ايران را به سمت يادگيري سريع و بومي‌سازي فناوري هدايت کرد. پروژه‌هايي که روزي در حد برنامه و طرح بودند، به خطوط توليد و نمونه‌هاي عملي رسيدند. اين تجربه نشان داد چگونه اراده و پيگيري ملي مي‌تواند تحريم و انحصار را به فرصتي براي خلق توان مستقل بدل سازد.
ژيروسکوپ از آن دست واژگاني بود که پيش از ورود جدي کارشناسان به گروه موشکي، بيشتر در گوشه سخنراني‌ها و مقالات فني، چون اسم يک افسانه شنيده مي‌شد، مجموعه‌اي بسيار پيچيده و گران‌قيمت که در وصفش مي‌گفتند «دست‌نيافتني». اما دستيابي به همين دست‌نيافتني، بدل به شاخص تعيين‌کننده‌اي از بلوغ فناورانه شد. اين تجهيز، سامانه‌اي است که نقشه مختصات مبناي موشک را مي‌سازد و مسئول اصلي اصلاح مسير در پرواز است، عملاً همان چيزي که دقت عملکرد هر موشک را رقم مي‌زند و هدايت‌شوندگي موشک را امکان‌پذير مي‌سازد.
در صنايع موشکي، يکي از خطوط پژوهشي به‌طور ويژه به جايرو (ژيروسکوپ) اختصاص يافت. از صفر شروع شد. از آشنايي پايه‌اي با اصول کار تا طراحي اجزا، تا ساخت نمونه و آزمون‌هاي ميداني. مسير کوتاه نبود. مشکلات متالورژي، تامين اجزاي حساس الکترونيک، تلرانس‌هاي ميکروني ساخت و مسائل بالانس و ميرايي همه سد راه بودند. اما هر مانعي که پيش مي‌آمد، نه دست‌برداشتن که انگيزه‌اي براي عميق‌تر شدن بود. امروز که به آن روزها مي‌نگرم، مي‌بينم آن روزها، تمرين ساختن «امکان» بود اينکه باور کنيم مي‌توانيم آنچه در جهان فني امروز يک فناوري پيچيده است، خودمان بسازيم.
مواد مرکب(1) نيز براي ما دريچه‌اي نو گشود. اين مواد سبک و مقاوم، با ويژگي‌هايي که فولادهاي سنتي ندارند، نقش حياتي‌اي در ساخت بدنه پوکه و اجزاي حساس موشک ايفا کردند. از پوکه «تاو» تا بدنه راکت‌ها و حتي نمونه‌هاي اوليه راکت‌هاي زلزال و سجيل، حضور مواد مرکب همواره محسوس بود. گروه‌هاي پژوهشي گسترده‌اي تشکيل شد. آزمايشگاه‌ها و خطوط نمونه‌سازي روي الياف شيشه، فيبرکربن و کولار کار مي‌کردند. نتيجه اين تلاش‌ها، افزايش کارايي و کاهش وزن و البته رسيدن به فرايندهاي توليدي بود که به‌راستي در مقام تکنولوژي روز محسوب مي‌شد.
توليد موشک تنها محصول يک مهارت منفرد نيست، بلکه مجموعه‌اي از دانش‌ها و فرايندها مثل متالورژي، مکانيک دقيق، الکترونيک، مواد پليمري، سوخت، نازل و سامانه‌هاي هدايت و کنترل، سر جنگي و فناوري پرتاب بايد با هم پيوند مي‌خوردند. در سال‌هاي دفاع مقدس، بخش بزرگي از اين حلقه‌ها در داخل ساخته و آزمايش شد. طبيعي بود که مسير، اشتباه و آزمون و خطا دارد. برخي قطعات در ابتدا ضايعات داشتند و بعضي روش‌ها نياز به بازنگري، اما پايداري و کوشش گروه‌هاي تحقيقاتي نهايتاً به خودکفايي و رشد چشمگير انجاميد.
پازل پيچيده‌اي به نام موشک
جرقه ورودم به دنياي صنايع دفاعي، در روز جمعه 11 ارديبهشت 1366 زده شد. در جلسه‌اي که شايد بتوانم بگويم نقطه عطف مسير کاري‌ام بود. آن روز، محسن رفيق‌دوست، وزير سپاه و عليزاده، رئيس سازمان صنايع سپاه، همراه با مديران و مسئولان گروه‌ها، طرح‌ها و پروژه‌ها ازجمله بهشتي، منطقي، قيامتيون، ايران‌خواه، شهيدي و تکيه، نزد پدر آمده بودند تا آخرين وضعيت طراحي و توليدات نظامي سپاه را به فرمانده جنگ گزارش دهند و درخواست حمايت کنند. پدر، مثل هميشه، با دقت گوش مي‌داد و گاه نگاهي مي‌انداخت که آنها را در مسير تصميم مصمم مي‌کرد. به توصيه او در آن جلسه شرکت کردم. مصمم شدم که بخشي از اين کار بزرگ و مهم ملي باشم.
فرداي آن روز راهي دفتر رفيق‌دوست، وزير سپاه، شدم. او مرا به طرح «يا مهدي (عج)» معرفي کرد. اين مرکز، که مديريت آن بر عهده منوچهر منطقي بود، در باغ شيانِ منطقه لويزان در شرق تهران قرار داشت، همان‌جايي که گفته مي‌شد هويدا، نخست‌وزير دوران پهلوي، دو سال پاياني عمر خود را در آنجا در حصر گذرانده بود. در اين مجموعه، کار بر روي ساخت موشک ضدتانک مشابه «تاو» در جريان بود. کار تحقيق تکميل و نمونه اوليه، نزديک به آماده تست نهايي و وقت برنامه‌ريزي براي توليد انبوه بود. تخصص من طراحي جامدات، پلاستيک‌ها و کامپوزيت‌ها بود. به همين خاطر در بخش پوکه موشک (Tube)، که از مواد فنوليک ساخته مي‌شد، به‌عنوان کارشناس مستقر شدم. پوکه، نقشي فراتر از ظاهرش داشت. پوکه همچون تکيه‌گاهي استوار بود که موشک را در لحظه شليک حفظ مي‌کرد، آن را هدايت‌پذير مي‌ساخت و بستري محکم براي اجزاي حساس فراهم مي‌آورد.
وقتي موشک، پس از شليک، از درون پوکه خارج مي‌شد، با سامانه اُپتيکي و فرامين ارسالي، از طريق دو رشته سيم که هميشه همراه موشک بود، هدايت مي‌شد. ترکيب بخش‌هاي سر، بدنه مياني و انتهايي، موتور پرتاب و پرواز، واحدهاي الکترونيکي و سرجنگي ويژه، نشان مي‌داد اين محصول بيش از يک سلاح ساده است. با دقت و وسواس، پوکه را بررسي کردم و با تيم طراحي نشستيم. موشک تاو، بُردي بيش از سه هزار متر داشت و مي‌توانست از هلي‌کوپتر هم شليک شود. اين سامانه براي تانک‌هاي دشمن، به‌ويژه تي-72 روسي، تهديدي جدي به شمار مي‌رفت.
ــــــــــ
1- Composites
ادامه دارد
