اخلاق فاطمي، نياز امروز ما

اين روزها مصادف با ايام شهادت حضرت فاطمه زهرا(س)، بانوي بزرگ اسلام و يکي از برجسته‌ترين شخصيت‌هاي تاريخ تشيع است. در اين ايام، مجالس عزاداري و مراسم بزرگداشت آن حضرت در سراسر کشور برگزار مي‌شود و ارادتمندان اهل‌بيت(ع) با يادآوري فضائل، مصائب و مظلوميت ايشان، به تجديد عهد با خاندان پيامبر اکرم(ص) مي‌پردازند. بي‌ترديد بزرگداشت اين ايام، صرفاً يادآوري حوادث تاريخي و بازگويي مصائب آن حضرت نيست، بلکه مهم‌تر از آن، فرصتي براي بازخواني معارف، سيره و اخلاق فاطمي است، معارف و اخلاقي که جامعه امروز ما بيش از هر زمان ديگري به آن نيازمند است.

يکي از نکاتي که در شناخت شخصيت حضرت زهرا(س) بايد مورد توجه قرار گيرد، جامعيت اخلاقي ايشان است. اخلاق فاطمي را نبايد به مجموعه‌اي از فضائل فردي، مانند عبادت، عفاف، حجاب، ساده‌زيستي، صبر و مهرباني در محيط خانواده محدود کرد. هرچند همه اين ويژگي‌ها از برجستگي‌هاي شخصيت آن حضرت است، اما اخلاق فاطمي منظومه‌اي جامع از ارزش‌هاي انساني و ديني است که در همه عرصه‌هاي زندگي فردي، خانوادگي و اجتماعي جريان دارد. اين اخلاق در حقيقت همان اخلاق قرآني، نبوي و علوي است، اخلاقي که معيارهاي آن را قرآن کريم، سنت پيامبر اکرم(ص) و سيره اميرالمؤمنين علي(ع) تعيين کرده‌اند و در آن ميان هدف و وسيله، عقيده و رفتار و حق‌طلبي و رعايت حقوق ديگران جدايي وجود ندارد.

از اين منظر، نمي‌توان کسي را پيرو اخلاق فاطمي دانست که در يک عرصه به برخي ظواهر ديني پايبند باشد، اما در عرصه‌هاي ديگر از صداقت، انصاف، عدالت، مدارا و رعايت حرمت انسان‌ها فاصله بگيرد. اخلاق ديني يک مجموعه به‌هم‌پيوسته است و نمي‌توان بخش‌هايي از آن را پذيرفت و بخش‌هاي ديگر را ناديده گرفت. همان‌گونه که عبادت و بندگي خداوند با ظلم به بندگان او سازگار نيست، دفاع از ارزش‌هاي ديني نيز نمي‌تواند با دروغ، تهمت، توهين و تحقير ديگران همراه باشد.

يکي از مهم‌ترين ويژگي‌هاي اخلاق فاطمي، پايبندي به حقيقت و عدالت در کنار رعايت حرمت انسان‌هاست. حضرت زهرا(س) در برابر ظلم و انحراف سکوت نمي‌کردند و هنگامي که حق را در معرض تضييع مي‌ديدند، با صراحت و شجاعت موضع مي‌گرفتند. خطبه فدکيه و احتجاجات آن حضرت، نمونه روشني از حضور آگاهانه و مسئولانه ايشان در عرصه اجتماعي و سياسي است. در اين خطبه، حضرت نه‌تنها درباره مسئله فدک سخن مي‌گويند، بلکه به تبيين جايگاه توحيد، نبوت، فلسفه احکام و مسئوليت جامعه اسلامي مي‌پردازند و با استدلال و منطق، نسبت به آنچه انحراف از مسير صحيح مي‌دانند هشدار مي‌دهند.

بنابراين، حضرت فاطمه(س) را نمي‌توان الگويي دانست که صرفاً به عبادت و امور شخصي اهتمام داشته و از مسائل جامعه فاصله گرفته باشد. ايشان نسبت به سرنوشت جامعه اسلامي حساس بودند و دفاع از حق و عدالت را وظيفه خود مي‌دانستند. اين نکته از آن جهت اهميت دارد که گاهي در معرفي شخصيت زنان الگو، چنان بر برخي جنبه‌هاي فردي و خانوادگي تأکيد مي‌شود که ابعاد اجتماعي و مسئوليت‌پذيري سياسي آنان کمتر مورد توجه قرار مي‌گيرد حال آنکه سيره حضرت زهرا(س) نشان مي‌دهد زن مسلمان مي‌تواند در عين پايبندي به فضائل اخلاقي و ديني، نسبت به مسائل جامعه حساس باشد، در برابر ناعدالتي موضع بگيرد و براي دفاع از حقيقت از ظرفيت‌هاي فکري و اجتماعي خود استفاده کند.

اما نکته مهم‌تر اين است که حضور سياسي و اعتراض اجتماعي آن حضرت هيچ‌گاه به معناي عدول از موازين اخلاقي نبود. در سيره فاطمي، حق‌طلبي با بي‌اخلاقي، عدالت‌خواهي با تحقير ديگران و اعتراض به ظلم با ظلم زباني و رفتاري جمع نمي‌شود. آن حضرت در دشوارترين شرايط، به جاي توسل به ناسزاگويي و رفتارهاي خارج از چارچوب اخلاق، از استدلال، احتجاج و بيان حقيقت بهره مي‌گرفتند. اين همان درسي است که امروز بايد بيش از گذشته به آن توجه کنيم: نه مي‌توان به بهانه اخلاق، از مسئوليت اجتماعي و اعتراض به ظلم کناره گرفت و نه مي‌توان به بهانه دفاع از حق، اخلاق را کنار گذاشت.

متأسفانه در برخي تجمعات و کنش‌هاي سياسي امروز ما، رفتارهايي مشاهده مي‌شود که با اخلاق اسلامي و به‌ويژه اخلاق فاطمي فاصله آشکاري دارد. سردادن شعارهاي مرگ عليه اشخاص و گروه‌ها، توهين به مخالفان سياسي، تحقير کساني که ديدگاه متفاوتي دارند و تبديل اختلاف نظر به دشمني و نفرت‌پراکني، از جمله رفتارهايي است که گاه در پوشش دفاع از دين و ارزش‌ها صورت مي‌گيرد. به‌خصوص هنگامي که چنين رفتارهايي ازسوي برخي بانوان و در مناسبت‌هايي به نام حضرت زهرا(س) مشاهده مي‌شود، اين پرسش جدي مطرح است که چه نسبتي ميان اين شيوه رفتار و سيره اخلاقي آن بانوي بزرگ وجود دارد؟

البته نبايد اين نقد را به معناي نفي حضور اجتماعي و سياسي بانوان يا ناديده گرفتن حق آنان براي اعتراض و اعلام موضع دانست. زنان نيز مانند مردان حق دارند نسبت به مسائل سياسي و اجتماعي جامعه حساس باشند و ديدگاه‌ها و اعتراض‌هاي خود را بيان کنند. سخن بر سر شيوه و معيار اين حضور است. اگر قرار است حضرت زهرا(س) الگوي زنان مسلمان باشند، بايد در کنار شجاعت و صراحت ايشان در دفاع از حق، از منش اخلاقي و شيوه رفتارشان نيز الگو گرفت. نمي‌توان بخشي از شخصيت آن حضرت را برجسته کرد و بخش ديگر را که ناظر به رعايت اخلاق و کرامت انسان‌هاست، ناديده گرفت.

بايد توجه داشت که صرف حضور در مراسم سياسي يا مذهبي، سر دادن شعارهاي ديني يا ابراز ارادت به اهل‌بيت(ع)، به‌تنهايي نشانه پايبندي به اخلاق آنان نيست. محبت حقيقي به حضرت فاطمه(س) اقتضا مي‌کند در گفتار، رفتار، قضاوت درباره ديگران و حتي در اعتراض به مخالفان، از معيارهاي اخلاقي آن حضرت پيروي کنيم. نمي‌توان به نام دفاع از حق، حرمت انسان‌ها را ناديده گرفت و نمي‌توان با توهين و تحقير ديگران، مدعي پيروي از بانويي شد که خود مظهر پاکي، کرامت و فضيلت بود.

از سوي ديگر، نبايد فراموش کرد که اختلاف سياسي و اجتماعي امري طبيعي در جوامع انساني است. افراد ممکن است درباره شيوه اداره کشور، سياست‌هاي فرهنگي، اقتصادي و اجتماعي يا حتي برداشت از مسائل ديني اختلاف نظر داشته باشند. هيچ جامعه‌اي را نمي‌توان با حذف اختلاف‌ها اداره کرد. آنچه اهميت دارد، چگونگي مواجهه با اختلاف است. جامعه‌اي که در آن هر مخالفي دشمن تلقي شود و هر تفاوت ديدگاهي با اتهام و توهين پاسخ داده شود، به‌تدريج سرمايه اخلاقي و اجتماعي خود را از دست مي‌دهد. اخلاق فاطمي به ما مي‌آموزد که مي‌توان بر سر اصول و ارزش‌ها ايستادگي کرد، اما از انصاف و عدالت خارج نشد.

قرآن کريم نيز در اين زمينه معيار روشني ارائه کرده است: «وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى» (مائده، 8). دشمني با گروهي نبايد شما را به ترک عدالت وادارد، عدالت بورزيد که به تقوا نزديک‌تر است. اين آيه نشان مي‌دهد که حتي مخالفت و دشمني با ديگران نيز مجوز عبور از عدالت نيست. اگر چنين معياري در مواجهه با دشمنان مورد تأکيد قرار گرفته است، به طريق اولي در مواجهه با هم‌وطنان و کساني که صرفاً ديدگاه سياسي متفاوتي دارند، بايد رعايت شود.

امروز جامعه ما با اختلافات سياسي، فرهنگي و اجتماعي و گاه با شکاف‌ها و کينه‌هاي عميق روبه‌روست. در چنين شرايطي، بيش از آنکه به تشديد اختلافات و دامن زدن به فضاي نفرت نياز داشته باشيم، محتاج اخلاقي هستيم که بتواند ميان انسان‌ها پيوند برقرار کند و اختلاف را به دشمني تبديل نکند. اخلاق فاطمي مي‌تواند چنين نقشي ايفا کند، زيرا اين اخلاق نه اخلاق انفعال و بي‌تفاوتي است و نه اخلاق خشونت و نفرت، بلکه اخلاق مسئوليت‌پذيري، حق‌طلبي، عدالت‌خواهي، شجاعت و حفظ کرامت انسان‌هاست.

بزرگداشت ايام شهادت حضرت زهرا(س) بايد فرصتي براي بازنگري در رفتارهاي فردي و اجتماعي ما باشد. شايسته است در اين ايام، به جاي اکتفا به برگزاري مراسم و ابراز ارادت‌هاي زباني، از خود بپرسيم تا چه اندازه در زندگي روزمره به اخلاق فاطمي نزديک شده‌ايم؟ آيا در اختلافات سياسي انصاف را رعايت مي‌کنيم؟ آيا از تهمت، غيبت و تحقير مخالفان پرهيز داريم؟ آيا در دفاع از باورهاي ديني، حرمت و کرامت انسان‌ها را پاس مي‌داريم؟ و آيا ميان آنچه در مراسم مذهبي مي‌گوييم و آنچه در رفتار اجتماعي خود انجام مي‌دهيم، تناسبي وجود دارد يا خير؟

بزرگ‌ترين اداي احترام به حضرت زهرا(س) آن است که اخلاق ايشان را در زندگي خود زنده کنيم. اگر از فاطمه(س) سخن مي‌گوييم، بايد در صداقت، انصاف، عدالت‌خواهي، شجاعت در بيان حق، مهرباني و رعايت حرمت ديگران نيز از ايشان الگو بگيريم. جامعه‌اي که مدعي پيروي از آن حضرت است، بايد در رفتار اجتماعي و سياسي خود نيز نشانه‌هايي از اخلاق آن بانوي بزرگ داشته باشد. اين همان معارف فاطمي است که امروز به‌شدت به آن نيازمنديم، اخلاقي که هم در دفاع از حق استوار است و هم در رعايت عدالت و کرامت انسان‌ها.