علم در خدمت صلح و توسعه

سه‌شنبه 19 آبان ماه، در تقويم رسمي کشور روز جهاني «علم در خدمت صلح و توسعه» نام دارد و چه زيبا است که در دنياي پرآشوب کنوني، چنين روزهايي غنيمت شمرده شده و مورد توجه همگان قرار گيرد تا آب رفته به جوي بارگردد. روشن است که علم از بزرگ‌ترين موهبت‌هاي الهي به انسان و از مهم‌ترين عوامل تعالي و پيشرفت جوامع بشري است. خداوند متعال انسان را با استعداد شناخت، انديشه و آموختن آفريد و ابزارهاي معرفت را در اختيار او قرار داد تا بتواند حقيقت جهان را بشناسد، از ظرفيت‌هاي آفرينش بهره‌مند شود و مسير زندگي خويش را آگاهانه انتخاب کند. از اين منظر، علم را بايد نوري الهي دانست که خداوند در وجود انسان به وديعت نهاده است تا تاريکي جهل را بزدايد و راه سعادت و کمال را روشن سازد. نخستين پيام وحياني به پيامبر اسلام(ص) نيز با دعوت به خواندن و آموختن آغاز شد: «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ» (علق، 1). در ادامه همين سوره، خداوند از تعليم انسان به‌وسيله قلم و آموختن آنچه را نمي‌دانست، سخن مي‌گويد: «الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ، عَلَّمَ الْإِنْسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ» (علق، 4 و 5). اين آغاز معنادار نشان مي‌دهد که در منطق اسلام، معرفت و آگاهي از جايگاهي بنيادين برخوردار است و تعليم و تعلم از جلوه‌هاي مهم ربوبيت الهي به شمار مي‌رود.

قرآن کريم در تعبيري ديگر، جايگاه صاحبان دانش را چنين بيان مي‌کند: «قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ» (زمر، 9)، بگو آيا کساني که مي‌دانند با کساني که نمي‌دانند برابرند؟ اين پرسش، تفاوت مقام معرفت و جهل را آشکار مي‌کند. همچنين در آيه 11 سوره مجادله، خداوند از رفعت مقام اهل ايمان و دانش سخن مي‌گويد: «يَرْفَعِ‌الله الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ». بنابراين، علم در نگاه قرآن صرفاً وسيله‌اي براي کسب قدرت و ثروت نيست، بلکه ظرفيتي براي تعالي انسان و ارتقاي جايگاه اوست.

با اين همه، نکته مهم آن است که علم، به‌خودي‌خود و صرف برخورداري از اطلاعات و مهارت، تضمين‌کننده خير و سعادت انسان نيست. ارزش حقيقي علم به هدفي بستگي دارد که در خدمت آن قرار مي‌گيرد و مسيري که صاحب دانش براي بهره‌برداري از آن انتخاب مي‌کند. دانشمند، افزون بر مسئوليت علمي، مسئوليت اخلاقي و انساني نيز دارد و بايد از اين موهبت الهي در مسير خير و مصلحت انسان و جامعه انساني استفاده کند.

قرآن کريم در معرفي يکي از اهداف بعثت پيامبران، تزکيه و تعليم را در کنار يکديگر قرار مي‌دهد: «هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ» (جمعه، 2). همراهي تعليم و تزکيه در اين آيه بسيار معنادار است. گويي قرآن مي‌خواهد يادآوري کند که رشد علمي و معرفتي انسان نبايد از رشد اخلاقي و معنوي او جدا شود. دانشي که با تزکيه و فضيلت همراه نباشد، ممکن است به‌جاي آنکه در خدمت تعالي انسان قرار گيرد، به ابزاري براي خودخواهي، سلطه‌جويي و زياده‌خواهي تبديل شود.

تجربه تاريخ بشر نيز اين حقيقت را تأييد مي‌کند. همان دانشي که مي‌تواند بيماري‌ها را درمان کند، جان انسان‌ها را نجات دهد و زمينه رفاه و آسايش عمومي را فراهم سازد، چنان که امروزه شاهد هستيم، ممکن است در توليد سلاح‌هاي کشتار جمعي، گسترش جنگ، تخريب محيط‌زيست و تهديد زندگي انسان‌ها به کار گرفته شود. فناوري‌هاي پيشرفته مي‌توانند ارتباط و آگاهي را گسترش دهند، اما در صورت سوءاستفاده ممکن است وسيله‌اي براي فريب، تحقير، نقض حريم ديگران و آسيب رساندن به ديگران باشند.

از اين رو، نمي‌توان هر نوع پيشرفت علمي و فناورانه را به‌خودي‌خود نشانه پيشرفت حقيقي بشر دانست. اگر علم به‌جاي صلح، در خدمت جنگ باشد، اگر به جاي آباداني، به تخريب بينجامد، اگر به‌جاي کاهش رنج انسان‌ها، ابزار افزايش آلام آنان شود، اگر به‌جاي گسترش عدالت، در خدمت تبعيض و سلطه قرار گيرد، از فلسفه انساني و اخلاقي خود فاصله گرفته است. قرآن کريم به صراحت از فساد و تخريب در زمين نهي مي‌کند: «وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ‌الله لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ» (قصص، 77). بنابراين، نمي‌توان استفاده از دانش و توانايي علمي را بهانه‌اي براي ارتکاب فساد و تضييع حقوق ديگران قرار داد.

يکي از مهم‌ترين معيارهاي ديني براي سنجش ارزش علم، نسبت آن با کرامت و جان انسان است. قرآن کريم در آيه‌اي بسيار مهم مي‌فرمايد: «مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا» (مائده، 32). اين آيه، کشتن ناحق يک انسان را در جايگاهي بسيار سنگين قرار مي‌دهد و احياي جان يک انسان را به منزله احياي همه انسان‌ها مي‌شمارد. براساس چنين معياري، دانش و فناوري بايد در خدمت حفظ جان، سلامت و امنيت انسان‌ها باشد، نه وسيله‌اي براي نابودي آنان.

از اين منظر، دانش انساني زماني در مسير خود قرار دارد که در خدمت صلح و توسعه جوامع انساني باشد. يا به عنوان مثال، دانش پزشکي، علوم زيستي، مهندسي، شيمي، فيزيک و ساير دانش‌ها هنگامي در مسير شايسته خود قرار دارند که به کاهش بيماري‌ها، تأمين نيازهاي زندگي، حفظ محيط‌زيست و ارتقاي کيفيت حيات انسان‌ها کمک کنند. همچنين علوم انساني و اجتماعي هنگامي رسالت خود را به‌درستي ايفا مي‌کنند که در خدمت شناخت بهتر انسان، تقويت عدالت، کاهش خشونت و بهبود روابط اجتماعي باشند.

در نگاه ديني، صلح و عدالت نيز از اهداف مهم زندگي اجتماعي انسان هستند. خداوند در آيه 9 سوره حجرات، پس از دعوت به اصلاح ميان گروه‌هاي درگير، مي‌فرمايد: «فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَأَقْسِطُوا إِنَّ‌الله يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ». اين آيه نشان مي‌دهد که صلح حقيقي بدون عدالت تحقق نمي‌يابد. بنابراين، علم در خدمت صلح نبايد صرفاً به معناي جلوگيري ظاهري از جنگ باشد، بلکه بايد به شناخت ريشه‌هاي منازعه، رفع تبعيض‌ها، کاهش فقر، گسترش تفاهم و فراهم کردن زمينه همزيستي عادلانه ميان انسان‌ها کمک کند. توسعه نيز در منطق ديني، مفهومي فراتر از افزايش ثروت و گسترش امکانات مادي دارد. توسعه مطلوب بايد با آباداني زمين، حفظ منابع طبيعي، تأمين عدالت و بهبود زندگي انسان‌ها همراه باشد. قرآن کريم در آيه 61 سوره هود، از زبان حضرت صالح(ع) مي‌فرمايد: «هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا»، خداوند شما را از زمين پديد آورد و آباداني آن را از شما خواست. اين تعبير مي‌تواند مبنايي براي فهم مسئوليت انسان در برابر جهان آفرينش و ضرورت استفاده سازنده از دانش و توانايي‌هاي خويش باشد.

ازسوي ديگر، نبايد اجازه داد که دستاوردهاي علمي به انحصار قدرت‌هاي سياسي و اقتصادي درآيد و منافع آن تنها نصيب گروهي محدود شود. علم سرمايه مشترک بشريت است و بهره‌مندي از ثمرات آن بايد با رعايت عدالت و حقوق همه انسان‌ها همراه باشد. جامعه‌اي که در آن دانش و فناوري به افزايش شکاف طبقاتي، محروميت گروه‌هاي ضعيف و تشديد نابرابري‌ها بينجامد، نمي‌تواند مدعي توسعه متوازن و انساني باشد. در اين ميان، مسئوليت علما و دانشمندان اهميت ويژه‌اي دارد. آنان بايد در کنار تلاش براي گسترش مرزهاي دانش، نسبت به پيامدهاي اخلاقي، اجتماعي و انساني يافته‌هاي خود نيز حساس باشند. پرسش اساسي براي يک دانشمند تنها اين نيست که چه چيزي را مي‌توان کشف يا توليد کرد، بلکه اين نيز هست که آن کشف و توليد در خدمت چه هدفي قرار خواهد گرفت و چه تأثيري بر زندگي انسان‌ها خواهد گذاشت. البته اين مسئوليت تنها بر دوش دانشمندان نيست. دولت‌ها، نهادهاي علمي، دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشي و صاحبان قدرت و ثروت نيز بايد زمينه بهره‌گيري مسئولانه و عادلانه از علم را فراهم کنند.

روز جهاني علم در خدمت صلح و توسعه، فرصتي براي بازانديشي در همين مسئوليت بزرگ است. بايد از خود بپرسيم آيا دانش بشري به همان اندازه که قدرت و امکانات انسان را افزايش داده، به گسترش عدالت و اخلاق نيز کمک کرده است؟ آيا پيشرفت فناوري توانسته است از رنج محرومان بکاهد؟ آيا دستاوردهاي علمي بيش از گذشته در خدمت حفظ جان انسان‌ها و جلوگيري از جنگ و خشونت قرار گرفته‌اند يا خير؟. بي‌ترديد، علم هنگامي در جايگاه حقيقي خود قرار مي‌گيرد که چراغ راه انسان باشد، نه ابزار سلطه بر او، وسيله آباداني زمين باشد، نه تخريب آن، زمينه‌ساز صلح و تفاهم باشد، نه جنگ و دشمني، و به جاي تشديد تبعيض و نابرابري، در خدمت عدالت و کرامت انساني قرار گيرد.

خلاصه آن که، علم موهبتي الهي و امانتي بزرگ در دست بشر است و دانشمند امانت‌دار اين موهبت. امانت‌داري اقتضا مي‌کند که اين نور در مسير خير و صلاح انسان‌ها به کار گرفته شود. اگر علم در خدمت اهداف شيطاني، خودخواهي، ظلم، تبعيض و آزار انسان‌ها قرار گيرد، نه‌تنها از فلسفه وجودي خود فاصله گرفته، بلکه به ابزاري عليه همان انساني تبديل شده است که خداوند اين نعمت را براي رشد و تعالي او ارزاني داشته است.

اميد آنکه دانش بشري، با الهام از ارزش‌هاي الهي و اخلاق انساني، بيش از گذشته در خدمت صلح پايدار، عدالت اجتماعي، توسعه همه‌جانبه و حفظ کرامت انسان‌ها قرار گيرد.