آيت‌الله سيداسماعيل صدر، مجاهدي ناشناخته
آيت‌الله سيداسماعيل صدر (1258-1338ق) از مراجع تقليد قرن چهاردهم قمري و سرسلسله خاندان صدر است. تحصيلات خود را در اصفهان و نجف و سامرا گذراند و از شاگردان ميرزاي شيرازي بود. در برابر تهاجمات روسيه، انگليس و ايتاليا به ممالک اسلامي به همراه ديگر علماي نجف، فتواي جهاد صادر کرد.
زندگي‌نامه
سيداسماعيل بن سيد صدرالدين، نسبش به ابراهيم اصغر بن امام موسي بن جعفر ميرسد. پدرش از اهالي جبل عامل بود که در فتنه جَزّار به عراق و سپس به اصفهان مهاجرت کرده بود. آيت‌الله سيدمحسن امين در اعيان الشيعه او را اين گونه معرفي کرده است: موسوي، عاملي، اصفهاني، کاظمي معروف به سيد اسماعيل صدر. سيد اسماعيل در سال 1258ق در اصفهان به دنيا آمد. در شش سالگي پدرش فوت کرد و پس از آن برادرش سيد محمدعلي، معروف به آقامجتهد، سرپرستي او را به عهده گرفت. ادبيات عربي و بخشي از اصول و فقه را نزد او خواند. در چهارده سالگي پس از فوت برادر، نزد محمدباقر رازي اصفهاني فرزند صاحب هداية المسترشدين درس فقه را تکميل کرد. در 1281ق به قصد شرکت در درس شيخ انصاري عازم نجف شد، اما پيش از رسيدن او به نجف شيخ انصاري درگذشت. در نجف در درس آيات شيخ راضي نجفي و مهدي کاشف الغطاء حاضر شد. پس از سفر حج در 1282ق بيمار شد و براي بهبود به اصفهان بازگشت. در اصفهان مورد احترام مردم قرار گرفت، اما در 1294ق به بهانه بازديد از روستايي، از اصفهان خارج شد و براي ادامه فعاليت علمي به عراق بازگشت. او در سال 1300ق به خراسان سفر کرد و سپس به عتبات بازگشت. پس از وفات شيخ موسي آل شراره در جبل‌عامل، اهالي آنجا از او دعوت کردند که جبل عامل برود اما او نپذيرفت. حدود بيست سال در فقه و اصول از ميرزاي شيرازي در نجف و سامرا بهره برد. آيات سيد اسماعيل صدر، محمدتقي شيرازي و سيد محمد فشارکي سه شاگردي بودند که ميرزاي شيرازي در ده سال آخر عمرش تدريس را به آنان واگذارده بود. او تا 1314ق، دو سال پس از وفات ميرزاي شيرازي، در سامرا ماند. سپس به کربلا رفت و در آنجا شروع به تدريس کرد. گروهي از شيعيان ايران و عراق از او تقليد مي‌کردند. در اواخر عمر به کاظمين رفت و در 3 جمادي‌الاول 1337ق/1298ش وفات يافت. در نقلي تاريخ وفات او سه شنبه 12 جمادي‌الاول 1338ق/1299ش است. او در يکي از حجرات پايين پاي حرم کاظمين دفن شد. جهت معروف شدن وي و خاندانش به صدر اين است که ميرزاي شيرازي دو شاگرد به نام سيد اسماعيل داشت و به خاطر تشابه اسمي، پسوند صدر را به خاطر نام پدر -سيد صدرالدين- به نام او اضافه کرد. سيد اسماعيل صدر را از زاهدان و پرهيزگاران دانسته‌اند. به گفته سيدمحسن امين خوش اخلاق، پرهيزگار، متواضع، گريزان از شهرت بود. به تنهايي راه مي‌رفت و دوست نداشت کسي همراهش باشد. در فتوا بسيار محتاط بود.
آيت‌الله سيداسماعيل صدر چهار پسر داشت که همگي از علما بودند. سيد محمدمهدي، از شاگردان آخوند خراساني و آقا رضا همداني، سيد صدرالدين، از فقها و از مراجع ثلاث تقليد شيعه پس از حاج شيخ عبدالکريم حائري و متخصص در اصول، رجال، شعر و تفسير، سيد محمدجواد، از شاگردان درس آقا ضياء عراقي، سيد حسين فشارکي و ابوالحسن طالقاني، سيد حيدر، از شاگردان آيات سيدحسين فشارکي و عبدالکريم حائري يزدي.
فعاليت سياسي-اجتماعي
حمايت از شرکت اسلاميه اصفهان. شرکت اسلاميه اصفهان در 1316ق با هدف تأمين منسوجات مورد نياز مردم ايران و مقابله با وابستگي تأسيس شد. محمدتقي آقا نجفي اصفهاني و برادرش آقا نورالله نجفي اصفهاني از مؤسسين اين شرکت بودند. علماء در حمايت از اين شرکت و ترغيب مردم به محصولات داخلي، بيانيه‌هايي صادر کردند. آخوند خراساني، سيداسماعيل صدر، ميرزا حسين نوري، حاج ميرزا خليل، سيد محمد کاظم يزدي، محمد غروي شربياني، محمدحسين مامقاني و شيخ‌الشريعه اصفهاني پشتيباني خود را از ايجاد اين شرکت اعلام کردند.
فتواي جهاد عليه روسيه. در هنگام حمله روسيه به ايران، تلگرامي در تاريخ 22 صفر 1330ق از طرف سيد اسماعيل صدر، محمدتقي شيرازي و شیخ عبدالله مازندراني به بلاد ايران مخابره شد با اين مضمون که «...عشاير و ايلات مملکت که قواي دفاعيه دولت و ملت است.. ذلت اسارت در چنگال اجانب و به روز سياه خوانين قفقاز و ترکستان و غيرهم نشستن را بر خود روا ندارند...».
فتواي جهاد عليه ايتاليا در حمله به ليبي، سيداسماعيل صدر به همراه آخوند خراساني و شيخ عبدالله مازندراني و شيخ الشريعه اصفهاني بيانيه‌ای صادر کردند و از مسلمين خواستند که به دفاع از ممالک اسلامي برخيزند:
«هجوم روس به ايران و ايتاليا به طرابلس موجب ذهاب اسلام و اضمحلال شريعت و قرآن است. بر عموم اسلاميان واجب است اجتماع نموده و از دولت متبوعه خود رفع تعديات غيرقانوني روس و ايتاليا را جداً بخواهند. و تا رفع اين غائله عظمي نشود آسايش و استقرار را بر خود حرام و اين حرکت اسلام پرورانه را جهاد في سبيل‌الله مثل مجاهدين بدر و حنين شناسند. محمد کاظم خراساني، اسماعيل بن صدرالدين عاملي، عبدالله مازندراني، شيخ الشريعه اصفهاني.
فتواي جهاد عليه انگليس در حمله به عراق. در آغاز جنگ جهاني اول در 1332ق/ 1914م که متفقين به دولت عثماني اعلام جنگ دادند، وي نيز همانند ديگر علما و مراجع بزرگ عراق بر ضد تجاوزات متفقين به سرزمين‌هاي عثماني، اعلام جهاد داد.
آيت‌الله سيداسماعيل صدر همچنين از جمله عالماني است که فتوا در لزوم وحدت مسملين صادر کرده و ابراز داشتند:
«چون ديديم که اختلاف فرقه‌هاي پنج گانه مسلمين، اختلافاتي که مربوط به اصول ديانت نيست، موجب انحطاط دول اسلام و استيلاء اجانب شده، به جهت حفظ کلمه جامع دينيه و دفاع از شريعت محمديه، فتاواي مجتهدين عظام که رؤساي شيعه جعفريه هستند با مجتهدين اهل سنت، اتفاق نموده بر وجوب تمسک به حبل اسلام. چنان که خداوند عزوجل در آيه شريفه فرموده: «واعتصموا بحبل‌الله جميعاً و لا تفرّقوا» و اتفاق شد بر وجوب اتحاد تمام مسلمين در حفظ بيضه اسلام و نگهداري جميع مملکت‌هاي اسلامي از عثماني و ايراني از تشبثات دول بيگانه و حمله‌هاي سلطنت‌هاي صليبيه. متحد شد رأي ما جميعاً براي حفظ حوزه اسلاميه بر اين که تمام قوت و نفوذ خود را بر اين خصوص مبذول داريم».
