معرفي اجمالي
زنجان شهري است که در دوران خلافت عثماني فتح و به «زنجان» تغيير نام يافت. به طوري که در کتب اوليه اسلامي نظير حدود العالم و احسن التقاسيم قيد گرديده، شهري آباد و پر نعمت و از جمله شهرهاي مفتوحة العنوة (سرزمينهايي که با پيروزيهاي نظامي به دست آمدهاند.) بوده است. در قرن چهارم و پنجم که سال مهاجرت قبايل تُرکنژاد به ايران است، به علت چراگاههاي وسيع و گسترده مورد توجه قبايل مذکور قرار گرفته و قبايل مختلفي از ترکان در زنجان و نواحي مختلف آن به خصوص در چمن «کنگرلند» که بعدها به «سلطانيه» معروف شده است، مسکن گزيدند.
دوره تأسيس
نخستين دوره حوزه علميه زنجان نيز همزمان با اسکان قبايل ترک در اين سامان است. حال آيا در بين مهاجران عالمان بزرگ شيعي بودند تا حوزه زنجان را به پا دارند يا خود شهر در اين دوره به چنان مرحله علمي رسيده بود، دقيقاً معلوم نيست. در دوره تأسيس حوزه علميه زنجان، علماي بزرگي ظهور و بروز يافتند که به برخي از آنان اشاره ميشود.
1. نصير بن هبةالله زنجاني
شيخ آقابزرگ تهراني در بين عالمان قرن پنجم هجري از «نصير بن هبةالله بن نصر زنجاني» ياد ميکند که از اديبان متبحر عصر خويش بوده است. برخي از تصانيف نصير بن هبةالله زنجاني به قرار زير ميباشد.
الف. المقامات الطيبة ب. المقامات الحکمية ج. الرسالة السعدية د. الجواهر في النحو
لازم به ذکر است که در اين دوره حکومت شيعي حسن بن قاسم علوي (داعي صغير) برخي از شهرها چون گيل، ديلم، ري، قزوين، زنجان، قم و ابهر را تحت پوشش داشت و موجب شکوفايي علوم اسلامي در اين سامان گشت و حوزه شيعي زنجان تا قرن هفتم تداوم يافت.
2. حسين بن محمد زنجاني
عالمي ديگر که آقابزرگ تهراني از آن ياد ميکند، «حسين بن محمد زنجاني» مجاور حرمين شريفين است.
3. ناصر بن نصر زنجاني
«ناصر» فرزند «نصر بن هبةالله بن نصر زنجاني» (علامه طهراني احتمال ديگري هم در مورد اين شخصيت علمي ميدهد، که شايد او از اکراد حله باشد.) از عالمان شيعه قرن ششم زنجان ميباشند.
4. ابوالبقاء هبةالله بن ناصر
«ابوالبقاء هبةالله بن ناصر» از علماي زنجان ميباشد که از پدرش نقل حديث ميکند.
5. ليث بن سعد اسدي
«شيخ ابومظفر ليث بن سعد بن ليث اسدي»، ساکن زنجان از ديگر عالمان حوزه علميه زنجان است که شيخ منتجبالدين در الفهرست خود از وي به عنوان فقيه، صالح، ناظم و ناثر ياد ميکند.
کتابهاي شيخ ابومظفر ليث اسدي عبارتند از
1. کتاب الطهارة؛ 2. الايمان 3. الامالي في مناقب اهل البيت (عليهمالسّلام) 4. روايات الاشج (اشج، ابودنيا معمر، ابوعمرو عثمان و يا علي بن عثمان بن خطاب بلوي مغربي متوفي سال 327ق است.) 6. شهابالدين سهروردي.
در اين دوره حوزه اهل سنت زنجان نيز مفاخري چون «شيخ شهابالدين سهروردي» (539-632ق) مؤلف «عوارف المعارف» را در خود پروريد. وي که از فقهاي شافعيمذهب و عارفان عصر خويش محسوب ميشود، يکي از اساتيد شيخ اجل سعدي شيرازي ميباشد.
دوره رکود
اين دوره که از قرن هفتم تا دوازدهم را شامل است دوره رکود حوزه علميه زنجان است. قتل و غارت مغول به فجيعترين وضعي که خاص خودشان بود، از عوامل عمده اين رکود علمي است.
دوره شکوفايي
اين دوره که از قرن دوازدهم تا قرن پانزدهم را شامل است، عصر شکوفايي مجدد اين حوزه شيعي تلقي ميگردد. در اين دوره فقهاي بزرگي پا به عرصه حيات ميگذارند و حوزه علميه زنجان علاوه بر تربيت طلاب شهر به پرورش دانشجويان علوم ديني که از آذربايجان و قفقاز به اين حوزه مهاجرت کردهاند همت ميگمارند. و تعداد قابل توجهي مدرسه علميه تأسيس ميگردد، برخي از مدارس اين دوره عبارتند از 1. مدرسه ميرزايي 2. مدرسه خانم 3. مدرسه آخوند (چهل ستون) 4. مدرسه سيد فتحالله 5. مدرسه ملا 6. مدرسه حسينيه 7. مدرسه ميرزايي پايين 8. مدرسه سيد 9. مدرسه اسحاق ميرزا 10. مدرسه نصراللهخان (پس از پيروزي انقلاب مدرسه نصراللهخان بازسازي شد و به مدرسه امام صادق (عليهالسّلام) ناميده شد.)
علماي قرن دوازدهم
محمدتقي پسر حيدرعلي زنجاني که از شاگردان خليل قزويني است از عالمان قرن دوازدهم اين دوره است. چنان که محمد سليم، محسن زنجاني و علي زنجاني از ديگر مفاخر اين عصر است.
علماي قرن سيزدهم
بعضي از عالمان قرن سيزدهم هجري حوزه زنجان نيز به قرار زير ميباشند.
1. مولي دوستمحمد زنجاني (متوفي بعد از 1235ق)
2. سيدمحمدصادق زنجاني (متوفي بعد از 1274ق)
3. سيدعلي زنجاني (متوفي حدود 1290ق)
4. شيخ اسدالله فرزند علياکبر زنجاني (1354ـ1282ق)
5. شيخ محمدباقر زنجاني (متوفي 1341ق)
6. ميرزا محمدباقر زنجاني (متوفي 1322ق)
7. سيدمحمدجواد زنجاني
اغلب دانشمندان اين دوره که سطوح عالي را در حوزه نجف اشرف از شيخ انصاري و مجدد شيرازي فرا گرفتهاند، در نجف مانده و به زادگاه خويش بازنگشتهاند. در عين حال حوزه زنجان در قرن چهاردهم عالمان بيشتري را در خود پرورش داده و به غناي قابل توجهي دست يافته است. در قرن دوازدهم که اغلب عالمان اين حوزه تا دوره سطوح را طي کرده و اشتهار آنها در علوم ادبي و فنون شعري است، در قرن چهاردهم به علومي چون فقه و رياضيات و فلسفه آراسته ميگردند.
علماي قرن چهاردهم
شماري از فرزانگان اين قرن به قرار زير هستند.
1. شيخ ميرزا ابراهيم زنجاني (متوفي 1351ق) فقيه، رياضيدان و حکيم الهي.
2. سيدابوتراب زنجاني
3. سيدميرزا ابوطالب زنجاني (1329ـ1257ق) مؤلف کتب عديدهاي چون «التنقيد».
4. ميرزا ابوعبدالله فرزند ابيالقاسم زنجاني (1313-1262ق) مؤلف «مطالع الشموس في شرح الدروس».
5. سيد ميرزا ابوعبدالله فرزند نصرالله زنجاني (1360-1309ق)، مؤلف «زندگاني محمد (صليالله عليه وآله وسلّم)» و...
6. سيدميرزا ابوالمکارم زنجاني (1330-1255ق) مؤلف رسائل فقهي و تاريخي چون «رسالة في حرمة الخمر».
7. سيداحمد زنجاني (1393ـ1308ق)
8. شيخ اسدالله فرزند محمدجعفر زنجاني (متوفي 1371ق)
9. شيخ اسدالله فرزند نظرعلي زنجاني (متوفي 1320ق) مؤلف «لغات القرآن».
10. شيخ باقر زنجاني (1394ـ1312ق) مؤلف کتابهاي مختلف فقهي و اصولي چون «تنقيح القواعد» در اصول فقه.
11. شيخ جواد زنجاني (متوفي قبل از 1350ق)، مؤلف «التمهيد» در قواعد زبان عربي.
12. شيخ محمدحسن زنجاني (متوفي حدود 1340-1256ق) مؤلف «تبيان البيان في قواعد القرآن» «انيس الطالب»، «روشن ضمير در شرح دعاء جوشن صغير» و...
13. شيخ عباس زنجاني (متوفي 1344ق)
14. شيخ عبدالعلي فرزند عبدالصمد زنجاني (1349ـ1268ق) نويسنده «شرح دعاء صباح».
15. شيخ عبدالعلي فرزند علينقي زنجاني (متوفي حدود 1357ق)
16. شيخ عبدالله فرزند مولي احمد زنجاني (متوفي 1327ق)، مؤلف «تسهيل الوصول الي علم الاصول»، «الرسائل»، «رسالة في الاخلاق»، «شرح نجاة العباد»، «حاشيه بر قوانين» و...
17. شيخ عبدالمجيد زنجاني (متوفي بعد از 1320ق) از فلاسفه و حکماي الهي ايران.
18. شيخ غلامرضا زنجاني (متوفي 1350ق)
فتنه باب و حکم جهاد
سيدعليمحمد شيرازي (1266-1236ق) که پس از ادعاي بابيت از طرف حاکم شيراز بازداشت شد، به ترتيب به شيراز، اصفهان، تهران، قلعه ماکون قلعه چهريق اروميه و تبريز زنداني گشت. داعيان وي از جمله محمدعلي زنجاني که در تهران به سر ميبرد با لباس مبدل به زنجان آمد و سر به شورش نهاد. در پي اين شورش حجتالاسلام والمسلمين حاج سيدمحمود حسيني موسوي، امام جمعه زنجان حکم جهاد عليه بابيان را صادر کرد. و اين فتنه را خاموش ساخت. پس از اين واقعه، باب در سال 1266ق بهدار آويخته شد و تيرباران گرديد.
در اين دوره علماي بسيار ديگري زندگي ميکردند که در ذيل به بعضي از آنها اشاره ميشود.
1. سيد محمود حسيني. امام جمعه زنجان (حجتالاسلام والمسلمين حاج سيدمحمود حسيني موسوي) که در سال 1309ق تولد يافته بود از فرزانگاني چون ملا سبزعلي و شيخ جواد طارمي، فقه و اصول و از علامه ميرزا مجيد زنجاني، منظومه حکمت و اسفار را آموخته، آنگاه در درس خارج آقا شيخ غلامحسين فقيه زنجاني و آخوند ملا قربانعلي، مجتهد معروف زنجان حاضر شد. سپس به نجف اشرف مهاجرت و درس خارج آقا سيدکاظم يزدي، شريعت اصفهاني و ناييني را درک کرده و به جهت رحلت پدرش به زنجان بازگشت. ليکن وي به جهت اشتياق زايد الوصفي که به علوم ديني داشت ديگر بار به نجف مراجعت و به مقام اجتهاد نايل آمد. آنگاه به زادگاه خويش بازگشته و به ارشاد مردم پرداخت. مبارزه با حزب توده و پيشهوري از ديگر فعاليتهاي دوره مرجعيت محلي وي محسوب ميگردد.
برخي از تأليفات امام جمعه زنجان عبارتند از 1. رسالهاي در جبر و تفويض 2. ذخر البشر في شرح باب حادي عشر 3. تعليقات بر صحيفه مبارکه سجاديه 4. حاشيه بر تقريرات کاظميني.
2. آيتالله مجتهد زنجاني. آيتالله ميرزا عبدالرحيم مجتهد زنجاني (1365-1282ق) از ديگر عالمان و عارفان و فقيهان عالم اسلامي است که عمر را به رياضت، جهاد و اجتهاد پرداخته و به مقامات معنوي و علمي نايل آمد. وي از دانشمنداني است که علاوه بر حوزه زنجان، حوزه نجف و سامرا را درک کرده و در درس آيات عظام شيخ حسن مامقاني، ميرزا حبيبالله رشتي و ميرزا محمدحسن شيرازي و آخوند خراساني حاضر شد و در سال 1312ق از آيتالله آخوند خراساني اجازه اجتهاد گرفت و راهي زنجان گرديد. وي در زنجان به جبهه طرفداران مشروطيت پيوسته و به تدريس مباحث فقه و اصول پرداخته و قضاوت در زنجان را بر عهده گرفت. کتاب «قضا و شهادات» «شرحي بر صلوة از منظومه» علامه بحرالعلوم، و «تقريرات اصول آخوند خراساني» و حاشيه بر رساله عمليه آيتالله ميرزا محمدتقي شيرازي برخي از تأليفات ايشان است.
3. آيتالله موسوي. «آيتالله سيدمحمد بن سيدمحسن موسوي (1355-1284ق)» از ديگر فقها و حکماي الهي زنجان در اين دوره هستند که حوزه زنجان، تهران و نجف را درک کرده و از آخوند خراساني اجازه اجتهاد دريافت داشته است. آنگاه به زنجان مراجعت نموده و با تشکيل حوزه درس در تقويت حوزه علميه زنجان کمال سعي را انجام دادند. تا در سال 1355ق از دنيا رفته و جنازهاش به کربلا منتقل و در رواق حضرت ابوالفضل (عليهالسّلام) به خاک سپرده شد.
4. «آيتالله آقا شيخ فياض (1360-1285ق)» هم از جمله عالمان فرزانهاي است که جامع معقول و منقول بوده و تأليفاتي در فلسفه و فقه داشته است.
5. ثقة المحدثين و جمال السالکين حاج ملا آقاجان از ديگر عالمان وارسته اين خطه است که صاحب کرامات عديده است.
6. آيتالله شبيري زنجاني. حضرت آيتالله حاج سيدموسي شبيري زنجاني (متولد حدود 1347ق) از ديگر عالمان اين ديار هستند که اينک در حوزه علميه قم از مراجع تقليد و به تدريس درس خارج و تحقيق و تأليف اشتغال دارند.
7. شيخ فاضل قفقازي. «آقا شيخ فاضل قفقازي (متولد 1309ق)» از دانشوران مهاجري است که در اين دوره از لنکران، به اردبيل آمده و سطوح فقه و اصول را نزد آخوند ملا محمدتقي و حاج ميرزا علينقي تحصيل کرده است.
وضع فعلي حوزه علميه زنجان
هماکنون نيز زنجان داراي چندين مدرسه علميه است و صدها طلبه و روحاني در آن مشغول تحصيل ميباشند. حوزه علميه آن به صورت شورايي اداره ميشود و برنامههاي آن با حوزه علميه قم هماهنگ است. مرکز حوزه علميه زنجان، مدرسه جديدالتأسيس امام صادق (عليهالسّلام) است. نظارت عالي بر حوزه، با امام جمعه آنجاست و اساتيد آن همه بومي هستند. در اين حوزه دهها تن از خواهران طلبه نيز به تحصيل اشتغال دارند. 11 نفر از طلاب زنجان در جنگ تحميلي به شهادت رسيدند که مرحوم حجتالاسلام حاج شيخ اکبر بيگدلي با 62 سال سن کهن سالترين آنهاست.
*نخستين دوره حوزه علميه زنجان قرن چهارم و پنجم قمري، همزمان با اسکان قبايل ترک در اين سامان است
*از قرن دوازدهم تا قرن پانزدهم، عصر شکوفايي مجدد اين حوزه شيعي تلقي ميگردد
*هماکنون نيز زنجان داراي چندين مدرسه علميه است و صدها طلبه و روحاني در آن مشغول تحصيل ميباشند
