ابعاد فقهي قرآن کريمروشن است که قرآن علاوه بر اینکه دارای مباحث اعتقادي و اخلاقي است، نخستين منبع اج

ابعاد فقهي قرآن کريمروشن است که قرآن علاوه بر اینکه دارای مباحث اعتقادي و اخلاقي است، نخستين منبع اجتهاد و مرجع شناخت احكام شريعت نيز به شمار مي‌رود. تاريخ فقه و فقاهت با قرآن و قوانين جامع آن پيوند خورده است و بخش مهمي از آيات آن در راستاى استنباط احكام و تكاليف مسلمانان نازل گشته است. مجموعه احكام الهى و قوانين شرعى و ارزشهاى دينى كه به طور مستقيم ويژگى استنباط قرآنى را به همراه دارند، به فقه قرآن مشهورند، فقهى كه در امور و ابعادى خاص از ديدگاه‌هاى شريعت محدود نگشته و پرداختن به تمامى ابعاد زندگى انسان را در قلمرو رسالت خود ديده است. ازسوي ديگر نيز اين احکام، به خاطر پوشش دادن به همه ابعاد وجودي انسان، دامنه گسترده‌اي دارد که نيازمند تقسيم‌بندي مي‌باشد. تقسيم مباحث فقهى قرآن و تنظيم عناوين آن براى دادن نظمى درست و اصولى به صورت‌هاى گوناگونى انجام پذيرفته و تاکنون چند رويکرد در اين زمينه شکل گرفته است:رويکرد اول برخى احكام قرآن را به 8 گروه عمده تقسيم كرده‌اند.1. عبادات. احكامى كه ارتباط بنده را با پروردگار بر قرار مى سازد و دربردارنده عناوينى چون نماز، روزه، حجّ، زكات و… است وقرآن در نزديك به 140 آيه از آياتش به اين موارد پرداخته است، از جمله «اقم الصّلوة لدلوك الشّمس الى غسق الليل (اسراء /78)؛ نماز از از زوال خورشيد تا نهايت تاريكى شب برپا دار». «… وللّه على النّاس حجّ البيت من استطاع اليه سبيلاً… (آل عمران / 97)؛ براى خدا برمردم است كه حج را در صورت استطاعت به جاى آورند».2. احكام خانواده. احكامى كه امور و حقوق انسان را از لحظه تولد تا هنگام مرگ تعيين و تنظيم مى كند و عناوينى چون رضاع، حضانت، ازدواج، طلاق، نفقه، وصيّت، ارث و… را در بردارد، قرآن درنزيك به 70 آيه بدين امور پرداخته است، از جمله: «يا ايها النّبى اذا طلّقتم النّساء فطلّقوهنّ لعدّتهنّ واحصوا العدّة… (طلاق / 1)؛ اى پيامبر! هر زمان خواستيد زنان را طلاق دهيد, در زمان عده طلاق گوييد و حساب عده را نگهداريد». «يوصيكم‌الله فى اولادكم للذّكر مثل حظّ الانثيين… (نساء / 11)؛ خداوند به شما در باره فرزندانتان سفارش مى كند كه براى پسر به اندازه سهم دودختر از ارث است».3. احكام اقتصادى و معاملات مالى. اين بخش از آيات فقهى قرآن در بردارنده احكامى است كه ارتباط مالى، اقتصادى وساير تصرّفات و عقود اجتماعى مسلمانان را شامل مى شود، مواردى چون خريد و فروش، اجاره، رهن، عاريه و… قرآن كريم در نزديك به 70 آيه به ذكر اين موارد وبيان حكم آنها پرداخته است، از جمله «يا ايها الذين آمنوا لاتأكلوا اموالكم بينكم بالباطل الاّ أن تكون تجارة عن تراض منكم… (نساء / 29)؛ اى مؤمنان! اموال يكديگر را به باطل نخوريد، مگر اين كه تجارتى باشد كه با رضايت شما انجام گيرد». «يا ايها الذين آمنوا اذا تداينتم بدين الى اجل مسمّى فاكتبوه… (بقره / 282)؛ اى مؤمنان! هنگامى كه بدهى مدّت دارى به يكديگر پيدا كرديد آن را بنويسيد».4. احكام اقتصادى حكومت. بخشى از آيات فقهى قرآن به احكامى مى پردازد كه نظام اقتصادى جامعه و روابط مالى طبقات گوناگون اجتماعى ونيز درآمدهاى عمومى و دولتى را مشخص مى سازد ودر نزديك به 10 آيه بدين مباحث پرداخته شده است، از جمله: «واعلموا انّما غنمتم من شئ فانّ للّه خمسه و للرّسول ولذى القربى واليتامى والمساكين وابن السبيل… (انفال / 41)؛ بدانيد هرگونه غنيمتى به شما رسد خمس آن براى خدا و پيامبر وذى القربى و يتيمان و مسكينان و درراه ماندگان است». «انّما الصدقات للفقراء والمساكين والعاملين عليها والمؤلفّة قلوبهم و فى الرّقاب… (توبه / 60)؛ زكات مخصوص فقرا ومساكين وكاركنانى است كه آن را جمع آورى مى كند ونيز براى جلب دوستى ديگران و براى آزادى بردگان».5. احكام و مقررات قانونى. اين احكام روابط ميان قانون گذار وافراد اجتماع را تنظيم مى كند و محدوده وظايف هر يك را مشخص مى سازد، قرآن در نزديك به 10 آيه بدين موارد پرداخته است، از جمله «وتعاونوا على البرّ والتقوى ولاتعاونوا على الاثم والعدوان… (مائده / 2)؛ درنيكى وتقوا با يكديگر همكارى كند و برگناه و دشمنى همديگر را يارى رسانيد». «يا ايّها الذين آمنوا اطيعوا‌الله و اطيعوا الرّسول واولى الأمر منكم… (نساء / 59)؛ اى مؤمنان از خدا و پيامبرش و صاحبان امر و لايت پيروى كنيد».6. احكام سياسى حكومت. اين بخش در بردارنده احكامى است كه محدوده روابط دولت اسلامى با ساير دولتها در شرايط جنگ و صلح و ديگر مواقع مشخص ساخته وحوزه ارتباط با غيرمسلمانان را در چهارچوب ضوابط و قوانين شرعى تعيين مى كند، قرآن در نزديك به 25 آيه به اين موارد پرداخته است. از باب نمونه «وان جنحوا للسّلم فاجنح لها و توكّل على اللّه… (انفال / 61)؛ اگر دشمنان دين گرايش به صلح نشان دهند, تو نيز از درصلح درآ و برخدا تكيه كن». «فمن اعتدى عليكم فاعتدوا عليه بمثل مااعتدى عليكم واتّقوا‌الله (بقره / 194)؛ اگر كسى بر شما تجاوز روا داشت, همان گونه مقابله كنيد وهمواره تقواى الهى را مدّ نظر داشته باشيد».7. احكام انتظامى و مقررات جزايى. احكامى كه اجراى امور قضايى و رسيدگى به دعاوى و صدور حكم را به گونه اى كه عدالت را محقق و حقوق را استيفا كند مورد بررسى قرار مى دهد و مواردى چون قضا، شهادات، سوگند، دعاوى و… را در نزديك به 13 آيه مورد بررسى و تعيين حكم قرار داده است. «واستشهدوا شهيدين من رجالكم… (بقره/ 282)؛ به هنگام ثبت بدهيها دو شاهد از مردان بگيريد». «…ومن لم يحكم بما انزل‌الله فاولئك هم الظالمون (مائده / 45)؛ هرآن كس به آنچه خدا فرو فرستاده حكم نراند ستمكار است».8. احكام جنايى و كيفرى. اين موارد احكامى هستند كه در رابطه با جرائم و مجازات آنها مطرح وبه موضوعاتى چون: قصاص، حدود، تعزيرات و ديات مى پردازند. اقامه اين امور موجبات حفظ عقيده، جان مال و آبروى مسلمانان را فراهم مى آورد. در قرآن كريم نزديك به 30 آيه بدين امور اختصاص يافته است، از باب نمونه «كتب عليكم القصاص فى القتلي… (بقره / 178)؛ همانا قصاص در هنگام قتل بر شما واجب است». «والسّارق والسّارقة فاقطعوا ايديهما… (مائده / 38)؛ دست مرد سارق و زن سارق را قطع كنيد».رويکرد دومگروهى ديگر از قرآن پژوهان احكام فقهى را به دو بخش اصلى، يعنى عبادات و معاملات تقسيم و درهر بخش فروعى را يادآور شده‌اند.الف. عبادات، احكامى هستند كه به روابط ميان پروردگار و بندگان سامان بخشيده و موجبات استحكام آن را فراهم مى‌آورند.ب. معاملات، بخشى از احكام قرآن كه ارتباطات افراد جامعه و نيز امّت اسلامى با ديگر اقوام و ملل را مورد بررسى و تعيين حدود و وظايف قرار مى دهند. برهمين اساس نام اين بخش از احكام فقهى قرآن را، (ارتباطات) نيز مى توان گذارد كه خود برحسب تفاوت موضوع و متعلّق مواردى چند را در بر مى گيرد:1. احكام خانواده. اين بخش احكامى را كه به نظام خانوداه از ابتداى پيدايش تا عالى‌ترين مراحل شكل گيرى آن مربوط است مورد برسى قرار مى دهد به گونه اى كه چنين تفصيل وبيانى در ديگر بابهاى فقهى ديده نمى شود و عناوينى مانند ازدواج، طلاق، عدّه و… را در نزديك به 70 آيه طرح مى كند.2. احكام اجتماعى. اين بخش احكامى را در بردارد كه به معاملات اقتصادى وامور مالى افراد جامعه مرتبط بوده و حدود و شرايط ارتباطات مالى و پولى را در جامعه معيّن مى كند. درهمين رابطه از عناوينى چون خريد و فروش، اجاره، رهن و… مى توان نام برد كه در نزديك به 70 آيه مورد بحث واقع شده است.3. احكام جزايى. قرآن در نزديك به 30 آيه كيفر جرائم، جنايات، حدود و تعزيرات را مطرح ساخته واحكام و مقررات مربوط به آن را بيان داشته است.4. احكام حكومتى. اين بخش از مباحث فقهى قرآن به بررسى ارتباط ميان دولت ومردم و محدوده وظايف هريك براساس اصول ومبانى مى پردازد، اصولى چون عدالت، قسط،تعاون، شورا و…5. احكام اقتصادى. اين بخش به تبيين موارد تحصيل و مصرف اموال و ثروتهاى عمومى، حقوق مالى فقيران وسهم مالى اغنيا در اين رابطه ونيز سرنوشت اموال عمومى و خصوصى پرداخته و حكم فقهى آن را بيان مى دارد.6. احكام سياسى. بخشى ازآيات فقهى كه محدوده ارتباط دولت اسلامى با ساير ملتها و دولتها را مورد بررسى قرار داده و وظايف دولت وجامعه اسلامى را در شرايط گوناگون نسبت به ساير ملل مشخص مى گرداند.7. احكام قضايى. دسته اى از احكام قرآنى در بخش ارتباطات به موارد صدور احكام و چگونگى تحقق عدالت پرداخته و وظيفه حاكم جامعه اسلامى را در مسائل قضايى، جزايى و كيفرى مشخص مى گرداند، نام اين بخش را(قوانين مرافعات) نيز مى توان گذارد.رويکرد سومدسته بندى ديگر، روشى است كه در برخى مدارك فقهى جديد در رابطه با قرآن طرح شده است و از روش‌هاى حقوقى جديد متأثر است. براين اساس بحثهاى فقهى قرآن در چهار گروه رده‌بندى مى‌شود.الف. احوال، آداب و رفتار شخصى. اين دسته از احكام به اعمال و سلوك شخصى افراد مى پردازد و و درباره عبادات و اموال سخنى به ميان نمى آورد. در دوبخش عمده روابط خانوادگى و مناسبات ميان مرد و زن ونيز روابط اجتماعى و مقررات مربوط به تنظيم رفتار فرد در جامعه را مطرح وعناوينى چند را به بحث مى گذارد كه عبارتند از ازدواج، طلاق، ظهار، ايلاء، نذر، عهد، سوگند، وصيّت، ارث، بردگى، ممنوع بودن از تصرّف خوردنيها و آشاميدنيها، صيد و ذبح، آداب معاشرت، لباس و مسكن، امر به معروف و نهى از منكر.ب. داد و ستد و معاملات. در اين فصل احكام و مسائل مالى در دو بخش اموال عمومى كه به شخص خاصّى تعلّق ندارند و در جهت مصالح عموم معيّن گرديده‌اند ونيز احوال خصوصى كه مالك يا مالكان مشخصى دارند مورد بررسى قرار مى‌گيرند. عناوين اين بخش عبارتند از مالكيّت انفال، خمس، زكات، خريد و فروش، معاوضه، اجاره، هبه، صلح، دين، وديعه، عاريه، مشاركت، مضاربه، شفعه، ربا، مسابقات، غصب، اتلاف مالها.ج. عبادات. اين بخش در برگيرنده عناوينى چون وضو، غسل، تيمّم، نماز، روزه، اذان، قبله، حجّ، جهاد، اعتكاف وكفّارات مى‌باشد.د. احكام اجتماعى و آداب عمومى. دراين قسمت رفتار و سلوك دستگاههاى حكومتى و عمومى در مسائل قضا، حكومت جنگ، صلح، روابط بين الملل، احكام سياسى، انتظامى ومقررات جزايى مورد بحث و بررسى قرار مى‌گيرد.رويکرد چهارمو سرانجام برخى قرآن پژوهان فقه آشنا، براى تنظيم و ترتيب موضوعات فقهى در قرآن دو شيوه را پيشنهاد داده‌اند. يكى از آن دو شيوه كه روشى فلسفى است، تقسيم بندى خويش را اين گونه بيان مى‌دارد كه بشر در راه تكامل شخصيت انسانى خويش ناگزير عوامل سودمند را فراهم ساخته و عناصر زيانبخش را از مسير خود دور مى‌سازد. عوامل سودمند به اختلاف طبيعت خود برخى نتيجه فورى مى‌بخشد و برخى درآينده نتيجه خواهد داد. عبادات از قسم دوّم و احكام و مقررات مربوط به معاملات، ازدواج، طلاق و مانند اينها از قسم اوّل است. احكام جزايى نيز براى جلوگيرى از عوامل زيان بخش در مسير تكامل افراد بشر تشريع گرديده است. براين اساس مباحث فقه در سه گروه عمده دسته بندى مى‌شوندد برخلاف مبنايى ديگر كه همين ترتيب را در 5 گروه تنظيم مى‌كند؛ زيرا مذاهب براى حفظ و حراست پنج عنصر بنيادى زندگى انسانها آمده‌اند؛ يعنى، دين، جان، مال، نسب و عقل. عبادات به عنوان پشتوانه دين به قسمتى از احكام جزايى براى پاسدارى از جان، مقررات ازدواج و توابع آن و برخى از احكام جزايى براى نگاهدارى انساب، مقررات باب معاملات براى تنظيم روابط مالى و حفظ اموال واحكام مربوط به تغذيه و بهداشت عمومى و مانند آن به منظور مراقبت و حراست از عقل آدمى تشريع شده است. بابهاى قضا و شهادات كه مشتمل بر دستورالعمل‌ها و مقررات و احكام قضايى هستند به عنوان حافظ و نگاهبان كليّت نظام اسلامى و ضمانت اجرايى آن طرح ريزى شده‌اند.*قرآن علاوه بر اینکه دارای مباحث اعتقادي و اخلاقي است، نخستين منبع اجتهاد و مرجع شناخت احكام شريعت نيز به شمار مي‌رود*احکام فقهي قرآن به خاطر پوشش دادن به همه ابعاد وجودي انسان، دامنه گسترده‌اي دارد که نيازمند تقسيم‌بندي مي‌باشد و تاکنون چند رويکرد در اين زمينه شکل گرفته است*گروهى از قرآن پژوهان احكام فقهى را به دو بخش اصلى، يعنى عبادات و معاملات تقسيم و در هر بخش فروعى را يادآور شده‌اند