در سوگ استوانه فقاهت
رحلت آيتالله العظمي حاج شيخ حسين وحيد خراساني، از مراجع بزرگ تقليد و استوانههاي علمي حوزه علميه قم، ضايعهاي سنگين براي حوزههاي علميه شيعه و جامعه ديني است. فقدان عالماني که عمر خويش را در مسير تحصيل، تحقيق، تدريس و تربيت نسلهاي متعدد عالمان ديني سپري کردهاند، صرفاً فقدان يک شخصيت علمي نيست بلکه از دست رفتن بخشي از سرمايه تاريخي و ميراث زنده حوزههاي علميه است. آيتالله وحيد خراساني از جمله اين شخصيتها بود که آثار علمي، شاگردان و شيوه علمي و آموزشي او، سالها در حيات علمي حوزههاي شيعه اثرگذار خواهد ماند.
آيتالله وحيد خراساني در سال 1300 شمسي در نيشابور ديده به جهان گشود و تحصيلات علوم ديني را در مشهد آغاز کرد. حوزه مشهد در آن روزگار از مراکز مهم علمي شيعه به شمار ميرفت و استادان برجستهاي در آن به تدريس اشتغال داشتند. ايشان پس از فراگيري مقدمات و سطوح علوم حوزوي، به تحصيل علوم عقلي و نقلي و مباحث تخصصي فقه و اصول پرداخت و از محضر استاداني بزرگ بهره برد. حضور در چنين فضاي علمي و آشنايي با سنتهاي گوناگون آموزشي، زمينهساز شکلگيري شخصيت علمي ايشان شد اما بخش مهمي از تکامل علمي آيتالله وحيد خراساني در حوزه علميه نجف رقم خورد، حوزهاي که در آن روزگار از بزرگترين کانونهاي توليد دانش فقهي و اصولي در جهان تشيع بود. ايشان در نجف از محضر فقهاي بزرگي همچون آيات عظام سيدعبدالهادي شيرازي، سيدمحسن حکيم و بهويژه سيدابوالقاسم خويي بهره برد. شاگردي در محضر آيتالله خويي، که از برجستهترين نمايندگان مکتب استدلالي فقه و اصول در دوران معاصر بود، تأثير مهمي در شکلگيري روش اجتهادي ايشان داشت. دقت در مباني، بررسي موشکافانه ادله، توجه به ظرايف اصولي و پرهيز از شتابزدگي در استنباط، از ويژگيهايي بود که در شخصيت علمي ايشان برجستگي يافت.
آيتالله وحيد خراساني از سال 1337 شمسي تدريس خارج فقه و اصول را در نجف آغاز کرد و نزديک به دوازده سال در آن حوزه به تدريس و تربيت شاگرد پرداخت. اين نکته اهميت دارد که ايشان پيش از استقرار در قم نيز يک مدرس شناختهشده در بالاترين سطوح علمي حوزه بود و تجربه تدريس و پرورش شاگرد را در يکي از مهمترين مراکز علمي تشيع پشت سر گذاشته بود. تأليفات و تقريرات و حواشي علمي ايشان نيز نشان ميدهد که فعاليت علمي وي صرفاً به تدريس محدود نبود و در زمينههاي مختلف فقه، اصول و مباحث اعتقادي به تحقيق و تأليف اشتغال داشت.
ايشان در سال 1349 به ايران بازگشت و پس از اقامتي کوتاه در مشهد، در پاييز همان سال به قم رفت و اين شهر را مرکز فعاليت علمي خويش قرار داد. از آن پس، نزديک به پنج دهه به تدريس خارج فقه و اصول پرداخت و بهتدريج جايگاهي ممتاز در ميان مدرسان و مراجع حوزه علميه قم به دست آورد. درس ايشان از درسهاي پرجمعيت و پررونق حوزه بود و شمار فراواني از فضلا و طلاب سطوح عالي در جلسات علمي او شرکت ميکردند.
يکي از ويژگيهاي برجسته آيتالله وحيد خراساني، شيوه تدريس روان، منظم و در عين حال عميق و استدلالي ايشان بود. دروس خارج فقه و اصول معمولاً با مباحث پيچيده و دشوار علمي همراه است و توانايي ارائه روشن و قابلفهم اين مباحث، خود هنري علمي و آموزشي به شمار ميرود. ايشان در بيان مسائل، ضمن وفاداري به دقتهاي اجتهادي، از پيچيدهگويي و ابهام پرهيز ميکرد و تلاش داشت مسير استدلال و مباني هر ديدگاه را بهروشني براي شاگردان توضيح دهد. در درس او، اقوال فقها صرفاً نقل نميشد، بلکه مباني و ادله آنها مورد بررسي و ارزيابي قرار ميگرفت و شاگردان با چگونگي شکلگيري يک استدلال فقهي و نقد و سنجش آن آشنا ميشدند.
ثمره چنين شيوهاي، تربيت شمار فراواني از فضلا و مجتهدان بود که امروز در حوزه علميه قم و ديگر مراکز علمي شيعه به تدريس، تحقيق و فعاليتهاي فقهي اشتغال دارند. بسياري از استادان و فقهاي معاصر حوزه قم، مستقيم يا با واسطه از مکتب علمي ايشان بهره بردهاند. از اين منظر، جايگاه آيتالله وحيد خراساني را نميتوان تنها با تعداد سالهاي تدريس يا شمار شاگردان سنجيد، اهميت اصلي در تأثيرگذاري بر يک نسل از عالمان و انتقال سنت استدلالي فقه شيعه به نسلهاي بعدي است. استاد برجسته حوزه، کسي است که علاوه بر پاسخگويي به مسائل علمي زمانه خود، قدرت علمي و روش تحقيق را در شاگردانش نهادينه کند و اين ويژگي در کارنامه علمي ايشان برجستگي داشت.
وجه ديگر شخصيت آيتالله وحيد خراساني، اهتمام ويژه به دفاع از کيان تشيع و صيانت از معارف اهلبيت عليهمالسلام بود. ايشان در اين عرصه حساسيتي فراتر از يک علاقه عاطفي معمول داشت و دفاع از حريم اعتقادي و تاريخي مکتب اهلبيت را از وظايف اساسي عالمان ديني ميدانست. سخنرانيها و مواضع ايشان درباره امامت، ولايت و جايگاه اهلبيت، نشاندهنده آن بود که هويت تشيع و پاسداري از معارف آن، در منظومه فکري وي جايگاهي محوري دارد. تأکيد بر بزرگداشت شعائر اهلبيت، بهويژه احياي مجالس عزاداري حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعليها، نيز بخشي از همين رويکرد بود.
البته دفاع از مکتب اهلبيت در نگاه يک فقيه، صرفاً به بيان احساسات و برگزاري مراسم محدود نميشود بلکه مستلزم شناخت عميق منابع، تسلط بر مباني اعتقادي و توانايي پاسخگويي علمي به شبهات است. آيتالله وحيد خراساني با تکيه بر دانش فقهي و حديثي و اهتمام به معارف اهلبيت، اين رسالت را در بخش مهمي از فعاليتهاي علمي و تبليغي خود دنبال کرد. او بر اين باور بود که شناخت جايگاه اهلبيت و بهرهگيري از ميراث علمي آنان، بايد در متن آموزش و پژوهش حوزوي قرار گيرد.
در کنار اين ويژگيها، شخصيت علمي و حوزوي ايشان را بايد در چارچوب سنت ديرپاي مرجعيت شيعه نيز ارزيابي کرد، سنتي که در آن استقلال علمي، اعتبار اجتهاد، تربيت شاگرد و ارتباط با مردم از عناصر مهم هويت مرجعيت به شمار ميرود. آيتالله وحيد خراساني بيش از آنکه به حضور در منازعات روزمره سياسي شناخته شود، به تدريس، تربيت شاگرد و پاسداري از جايگاه علمي و ديني مرجعيت اهتمام داشت. در مقاطع مختلف نيز مواضعي در دفاع از ارزشهاي ديني و حقوق شرعي مردم اتخاذ کرد و در برابر برخي مسائل، ديدگاه خود را بر پايه تشخيص و استدلال خويش بيان نمود.
اکنون با رحلت اين فقيه بزرگ، حوزه علميه قم يکي از استادان برجسته و تأثيرگذار خود را از دست داده است، استادي که نزديک به نيم قرن از عمر علمي خويش را در اين حوزه به تدريس و تربيت شاگرد اختصاص داد و در کنار آن، سالها از ميراث اعتقادي و معنوي اهلبيت عليهمالسلام دفاع کرد. با اين حال، ميراث چنين شخصيتهايي با رحلت آنان پايان نمييابد. آثار علمي، شاگردان، روش استدلالي و سنت آموزشي آنان سرمايهاي است که ميتواند در استمرار پويايي حوزههاي علميه نقشآفرين باشد.
تکريم آيتالله وحيد خراساني، تنها در برگزاري مراسم بزرگداشت و بيان فضايل ايشان خلاصه نميشود بلکه اقتضا دارد حوزههاي علميه از روش علمي و آموزشي او درس بگيرند، به تقويت سنت اجتهاد استدلالي و تربيت استادان توانمند اهتمام ورزند و دفاع از معارف اهلبيت را با زبان علم، تحقيق و گفتوگوي مستدل دنبال کنند. اين، شايد شايستهترين راه براي پاسداشت مقام فقيهي باشد که عمر خويش را در خدمت فقه، فقاهت و مکتب اهلبيت سپري کرد. رحمت و رضوان الهي بر آن فقيه بزرگ و استاد گرانقدر باد.
*فقدان عالماني که عمر خويش را در مسير تحصيل، تحقيق، تدريس و تربيت نسلهاي متعدد عالمان ديني سپري کردهاند، صرفاً فقدان يک شخصيت علمي نيست بلکه از دست رفتن بخشي از سرمايه تاريخي و ميراث زنده حوزههاي علميه است
*سخنرانيها و مواضع آيتالله وحيد درباره امامت، ولايت و جايگاه اهلبيت، نشاندهنده آن بود که هويت تشيع و پاسداري از معارف آن، در منظومه فکري وي جايگاهي محوري دارد
*جايگاه آيتالله وحيد خراساني را نميتوان تنها با تعداد سالهاي تدريس يا شمار شاگردان سنجيد، اهميت اصلي در تأثيرگذاري بر يک نسل از عالمان و انتقال سنت استدلالي فقه شيعه به نسلهاي بعدي است