شکوه حرم و دستهاي گرهگشا
قادر باستاني تبريزي
چند روزي است در جوار مضجع امام رئوف هستم، با همان ارادت ديرينهاي که ميليونها ايراني را به اين آستان ميکشاند. عظمت صحن و سراي حرم رضوي، هر بينندهاي را به تحسين واميدارد و جايگاه بيبديل آن را در حافظه ديني و عاطفي ايرانيان نشان ميدهد. انتظار ميرود آستان قدس، با چنين ظرفيتي در اين روزگار دشواري مردم، پناه محرومان و تکيهگاه فرودستان باشد. بسياري از خانوادههاي نيازمند، از سر عزتنفس، نميخواهند نامشان در فهرست نهادهاي حمايتي بيايد و دولت هم توان کافي براي پاسخگويي به نيازمندان را ندارد. کرامت انساني اقتضا ميکند نهادهايي مثل آستان قدس هزينههاي کلان تبليغي و جاري خود را کم کنند و منابع را آبرومندانه و بيمنت به دهکهاي پايين جامعه برسانند.
گستردگي تشکيلات، تعدد ادارات و مراکز وابسته و انبوه کارکنان نشان ميدهد که بخش مهمي از ظرفيت اين نهاد، صرف تأمين هزينههاي اداره خودش ميشود. در مقايسه با عتبه علويه در نجف و عتبه حسينيه در کربلا، دستکم از منظر تجربه زائر، آنچه بيش از همه جلب توجه ميکند، سادگي تشکيلات و محدوديت نيروي انساني در آن دو مجموعه است که نهتنها از عمق معنوي فضا نکاسته، بلکه آن را نمايانتر کرده است. عظمت يک مکان مقدس را با وسعت ديوانسالاري آن نميسنجند.
نگراني ديگر، غلبه تدريجي ملاحظات حاشيهاي بر فضاي عبادي حرم است. رنگ و بوي محفلي و جناحي در بخش قابلتوجهي از برنامهها پيداست، حال آنکه حرم بايد مأمن همه ايرانيان، با هر گرايش و سليقهاي، باشد. زائر براي خلوت با امام خود ميآيد، نه براي مواجهه با منازعات روز. همچنين جاي خالي عالمان بزرگ وارسته و امامان جماعتي که مجسمه تقوا و ورع بودند و نفس حضورشان به نماز و زيارت عمق ميبخشيد، محسوس است. شايسته است شأن اين آستان در مناسبات جناحي فروکاسته نشود و حرم، همچنان پناه و آرامشبخش همگان بماند.
مزار رهبر شهيد در دارالذکر، محل قرار عاشقان ولايت است. اينکه براي آن بزرگوار حرم جداگانه ساخته نشد، امري ارزشمند است و با سيره سادهزيستي ايشان نيز سازگار است، اما جدا کردن مکاني ويژه در کنار ضريح امام رضا(ع)، با آن سيره نميخواند. نصب تابلوهاي متعدد براي نشان دادن محل مزار، ايجاد محدودههاي جداگانه براي خواهران و برادران، سردادن شعار و تشريفات خاص، با وحدت معنوي اين مجموعه سازگار نيست. بسياري از علماي بزرگ شيعه در اين مکان آرميدهاند و بهتر است محوريت اين آستان، بيهيچ ابهامي، از آن امام رضا(ع) بماند.
انصاف اقتضا ميکند به بهبود نظم و ساماندهي در بخشهايي از حرم نيز اشاره کنم. قائممقام فعلي توليت را از سالهاي همکاري در يک مجموعه نظارتي ميشناسم و توانايي خاص مديريتي او قابل انکار نيست. با اين حال، گرايش به توسعه تشکيلات همچنان ديده ميشود. براي زائران اين دغدغه مطرح است که عملکرد اينهمه مؤسسه و مرکز فرهنگي، با توجه به منابعي که مصرف ميکنند، چگونه ارزيابي و نظارت ميشود. کشور ما کمبود نهاد فرهنگي ندارد، آنچه نازل است، اثربخشي آنهاست اما شفافيت مالي مسئلهاي بنياديتر است. شايسته است گزارشي جامع و در دسترس از درآمدها، هزينهها، داراييها و موقوفات آستان قدس منتشر شود و روشن شود وضعيت مالياتي فعاليتهاي اقتصادي گسترده آن چگونه است. نميتوان در مقياس بنگاههاي بزرگ اقتصادي فعاليت کرد و در برابر مسئوليتهاي عمومي شفاف نبود. موقوفات و نذورات، امانتي است که مردم با اعتماد و نيت خير سپردهاند و مردم حق دارند بدانند اين امانت در چه مسيري هزينه ميشود.
اين نقدها را از سر ارادت و دلسوزي مطرح ميکنم، چرا که آنچه به نام امام رضا(ع) بنا شده، بايد پيش از هر چيز آيينهدار عدالت و مهرباني او باشد. معيار عظمت چنين نهادي، شکوه گنبدها و گلدستهها و وسعت تشکيلات نيست و عدالت، امانتداري، معنويت و مسئوليتپذيري اجتماعي است. حرم زماني بيش از هميشه در دل مردم جاي ميگيرد که زائر در درون آن آرامش و در بيرونش امنيت و حمايت بيابد. سنجش راستين اين آستان، در اشکهايي است که پاک ميکند و دستهايي که ميگيرد.