موسسه فرهنگی و مطبوعاتی روزنامه جمهوری اسلامی

شماره 13504

از راکت بغداد تا موشک تل‌آويو

خاطرات محسن هاشمي رفسنجاني از صنعت موشکي ايران 1366-1370

9

با اوج‌گيري انقلاب، فضا دگرگون شده و اطلاعيه فسخ كليه قراردادها به سازمان صنايع دفاع رسيده بود که باعث توقف در اجراي برنامه‌ها شد. پيش‌پرداخت قابل توجهي، در حدود 90 ميليون دلار به آن شركت پرداخت شده بود و پس از قطع روابط، هيوز از بازپرداخت آن خودداري كرد. اين امر منجر به اقامه دعوي از جانب ايران در دادگاه لاهه شد و پرونده را از مجراي موافقت‌نامه الجزاير پيگيري کردند. اين پرونده ايران را به اين نتيجه رساند که در شرايطي که تکيه بر منابع خارجي ناپايدار است، بايد بيش از پيش در توانايي‌هاي داخلي سرمايه‌گذاري كرد و شبکه‌هاي تأمين، توليد و آموزش را به گونه‌اي سامان داد که در لحظات بحراني، امکان ادامه راه فراهم باشد.

زيرقراردادهاي تشكيل‌دهنده آن قرارداد اصلي، به همراه مبالغ تعيين‌شده براي هر يك، در اسناد به‌طور دقيق ثبت شده بود. بر اين اساس، اسناد و مدارك فني حدود چهار ميليون و 587 هزار دلار، ماشين‌آلات و دستگاه‌هاي اندازه‌گيري، 20 ميليون و 966 هزار دلار، قطعات 12 هزار موشك، 171 ميليون و 998 هزار دلار، لامپ ويديكان موشك ماوريك، نُه ميليون و 923 هزار دلار، خدمات و پشتيباني فني 15 ميليون و 345 هزار دلار، اردنانس در دو بخش ساختمان و تأسيسات و بخش مجزا در مجموع بيش از 22 ميليون دلار، سخت‌افزار مربوط به ايجاد صنايع الكترونيك، هشت ميليون و 400 هزار دلار، خدمات مرتبط با ايجاد صنايع الكترونيك حدود 12 ميليون و 776 هزار دلار و در نهايت ليسانس توليد موشك‌هاي تاو و ماوريك نيز بالغ بر 38 ميليون و 200 هزار دلار برآورد شده بود. در مجموع، رقم كل قرارداد به 304 ميليون و 626 هزار و 235 دلار مي‌رسيد.

در بخش نيروي انساني، برنامه‌ريزي قرارداد بر سه بخش پشتيباني، توليد مستقيم و توليد غيرمستقيم استوار بود. منحني نيروي انساني پيش‌بيني‌شده روند صعودي داشت و در نقطه اوج به حدود 500 نفر براي توليد غيرمستقيم، 350 نفر براي توليد مستقيم و حدود 300 نفر براي امور پشتيباني نياز پيدا مي‌كرد. اين آمار شامل نيروي انساني بخش مهمات نبود و بخش اعظم آموزش‌ها نيز قرار بود در آمريكا انجام شود و تنها بخش محدودي از نيروها در ايران آموزش ببينند.

با اين حال، تجربه داخلي نشان داد كه مسير ديگري نيز ممكن است. طرح «يا مهدي» از سال 1363 با تكيه بر مهندسي معكوس و روحيه خودباوري كار را آغاز كرد و تا سال 1366 توانست پروژه را به مرحله‌اي نزديك به توليد انبوه برساند. اين تلاش هرچند در شرايط محدوديت امكانات و تحريم‌ها صورت مي‌گرفت، اما دستاورد مهمي به شمار مي‌رفت و نشان داد كه مي‌توان بدون صرف هزينه‌هاي سنگين، به نتايج عملي و ملموس رسيد.

ابتداي ورودم به بخش پوکه موشک تاو، خيلي زود با مهندس نفيسي، مدير مجموعه ساخت پوکه و سامانه پرتاب، همکار صميمي شدم. او کار را تقريباً به پايان رسانده بود و حالا مي‌خواست به مرحله توليد انبوه برساند. من هم در آن روزها – يعني 30 سال پيش - ابزاري تازه در اختيار داشتم. از کانادا يک کامپيوتر شخصي (PC) آورده بودم که با حافظه 512 کيلوبايت از مارک فيليپس با سيستم عامل DOS که براي آن زمان، وسيله قدرتمندي محسوب مي‌شد. در دانشگاه با نرم‌افزارهاي طراحي و نقشه‌کشي از جمله اتوکد آشنا شده بودم و حالا مي‌خواستم از همان تجربه‌ها در طراحي و نقشه‌کشي قطعات تاو بهره ببرم.

پوکه موشک تاو، شکلي استوانه‌اي دارد و موشک در درون محفظه شليک (پوکه) قرار مي‌گيرد. طول محفظه 125 سانتي‌متر و قطر آن 20 سانتي‌متر است و وزن تقريبي‌اش 20 کيلوگرم بود. با اين اعداد، از همان ابتدا مي‌شد فهميد که طراحي پوکه و انتخاب مواد آن چقدر بايد دقيق و حساب‌شده باشد تا هم مقاومت کافي را در لحظه شليک تأمين کند و هم از نظر وزن، تعادل و هدايت، به کارکرد صحيح موشک آسيبي نزند.

استوانه‌اي که سرنوشت پرواز را تعيين مي‌کرد

ساختار موشک از چند بخش مشخص تشکيل مي‌شد، بخش‌هاي انتهايي و مياني بدنه، قسمت الکترونيک، سرجنگي، موتور پرتاب، موتور پرواز و مجموعه سيم‌بندي‌اي که زيرمجموعه‌هاي مختلف را به يکديگر مرتبط مي‌ساخت. کار ما در بخش پوکه، معطوف به انتخاب مواد فنوليک مناسب، طراحي فيکسچرهاي لازم و تطبيق نقشه‌ها با قابليت توليد انبوه بود. هر بار که با همکاران درباره جزئيات فني صحبت مي‌کرديم، مي‌فهميدم اهميت هر تصميم کوچک تا چه اندازه مي‌تواند سرنوشت يک پروژه بزرگ را رقم بزند.

محفظه شليک، نمادي از پيوند مهندسي و امنيت بود، استوانه‌اي آب‌بند که از موادي ساخته مي‌شود که نخستين پاسدار موشک در مسير خطرناک حمل‌ونقل و آماده‌سازي به‌شمار مي‌آيد. اين محفظه وظايف چندگانه‌اي دارد که عبارتند از محافظت سازه‌اي موشک در برابر ضربه‌ها و تنش‌هاي حمل و نقل، فراهم آوردن مسيري مستقيم و جهت‌دهي‌شده براي آغاز پرواز در لحظه شليک، و همچنين تأمين ايمني خدمه از اثرات گازها و شعله موتور پرتاب در ثانيه‌هاي نخستين حرکت.

پس از قرارگيري موشک در محفظه، آن را مکانيسمي نگهدارنده ثابت مي‌کند که تا زمان قرارگيري روي سکوي پرتاب استحکام را حفظ مي‌نمايد و در لحظه شليک اجازه جدايش کنترل‌شده پوکه را مي‌دهد. در تمام مدت، ارتباط‌هاي فرمان‌دهي الکترونيکي ميان موشک و سکوي پرتاب از طريق زيرمجموعه‌هايي برقرار است که نقش انتقال اطلاعات و فرمان را ايفا مي‌کنند و در پايان مرحله اوليه پرواز اين ارتباط‌ها به‌گونه‌اي باقي مي‌ماند که پرتاب و ادامه مانور موشک را ممکن سازند، لذا دوکي با بيش از سه‌ هزار متر سيم مهندسي، نقشي اساسي داشت، قطعه‌اي که بايد همزمان با سرعت موشک باز مي‌شد و به همين دليل، در کنار مسائل مربوط به ژيروسکوپ و سامانه پنوماتيکي موجود، يکي از چالش‌هاي مهم به شمار مي‌رفت.

در دوره ليسانس، هنگامي که روي پروژه کنترل روبات با پنج درجه آزادي کار مي‌کردم، به پيشنهاد استاد، دوره کارآموزي خود را در شرکت تِله‌مکانيک بلژيک گذراندم. دو ماهي که تجربه‌اي ارزشمند بود. در آنجا با فناوري پنوماتيک و شيوه کنترل مبتني بر فشار هوا آشنا شدم و از نزديک مراحل ساخت قطعات دقيق و پيچيده روبات‌ها را با دستگاه‌هاي CNC ديدم و حتي زير نظر گروه تحقيقاتي، ساخت برخي از آن‌ها را نيز تجربه کردم. همين آگاهي‌ها باعث شد بتوانيم در ساخت قطعات دقيق ژيروسکوپ نيز ايده و کمک فکري مؤثري ارائه کنيم. آن روزها چنان دغدغه توليد اين قطعات جدي بود که حتي وزير دفاع را نيز براي پيگيري ساخت برخي از اجزا در ژاپن درگير کرده بود.

براي ما که در کنار تيم طراحي و توليد بوديم، محفظه شليک تنها يک قطعه موشک تاو نبود، نمادي بود از توجه به ايمني، قابليت اطمينان در ميدان و هماهنگي ميان سازه و سامانه‌هاي کنترلي. هرچند شرح جزييات فني و روش‌هاي ساخت آن در حيطه تخصصي و حساس قرار دارد، اما همين نکته برايم مهم بود که نقش محافظتي و هدايت‌گرانه محفظه در کل زنجيره عملياتي موشک، چقدر تعيين‌کننده است.

ادامه دارد