کتاب و کتابخواني در احتضار
هفته‌اي که در آن قرار داريم، هفته کتاب و کتابخواني است. فرصتي براي بازخواني جايگاه کتاب در زندگي فردي و اجتماعي و توجه دوباره به يکي از مهم‌ترين ابزارهاي رشد فکري، فرهنگي و تمدني جوامع. کتاب در طول تاريخ همواره يکي از اصلي‌ترين بسترهاي انتقال دانش، تجربه، انديشه و فرهنگ بوده و جوامعي که با کتاب و مطالعه مأنوس بوده‌اند، توانسته‌اند مسير پيشرفت و تعالي را با آگاهي و پختگي بيشتري طي کنند. از اين رو، وضعيت کتاب و کتابخواني در هر جامعه را بايد يکي از شاخص‌هاي مهم سنجش سطح فرهنگي و ميزان توسعه‌يافتگي آن جامعه دانست.
در فرهنگ اسلامي نيز کتاب و خواندن از جايگاه ويژه‌اي برخوردار است. نخستين آياتي که بر پيامبر اسلام(ص) نازل شدند، با فرمان «اقرأ» آغاز مي‌شوند، فرماني که نشان‌دهنده اهميت خواندن، آموختن و شناختن در منظومه معارف اسلامي است. خداوند در سوره علق، پس از دعوت به خواندن، از قلم سخن مي‌گويد و مي‌فرمايد: «الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ، عَلَّمَ الْإِنْسَانَ مَا لَمْ يعْلَمْ»، خدايي که به‌وسيله قلم تعليم داد و آنچه را انسان نمي‌دانست به او آموخت. اين آيات به‌خوبي نشان مي‌دهند که در نگاه قرآن، علم‌آموزي، نوشتن و انتقال دانش از نعمت‌هاي بزرگ الهي و از عوامل اساسي رشد انسان است.
در روايات اسلامي نيز بر ارزش علم، دانش‌اندوزي، نگارش و حفظ ميراث علمي تأکيد فراوان شده است. از امام صادق(ع) نقل شده است: «اُکْتُبُوا فَإِنَّکُمْ لَا تَحْفَظُونَ حَتَّى تَکْتُبُوا»، بنويسيد، زيرا شما آنچه را مي‌آموزيد حفظ نخواهيد کرد مگر آنکه آن را بنويسيد. اين توصيه، افزون بر اهميت ثبت و نگهداري دانش، بيانگر جايگاه نوشتن و کتابت در فرهنگ علمي اهل‌بيت(ع) است. همچنين در سنت ديرپاي علمي مسلمانان، تأليف کتاب، مطالعه، مباحثه و انتقال دانش همواره از ارکان اصلي حيات علمي بوده است.
اهميت کتاب تنها در افزايش اطلاعات و معلومات فردي خلاصه نمي‌شود. کتاب و کتابخواني در ارتقاي فرهنگ عمومي، تقويت قدرت تفکر و تحليل، افزايش تحمل ديدگاه‌هاي متفاوت، گسترش گفت‌وگو و کاهش سطح تعصب و سطحي‌نگري نقش تعيين‌کننده‌اي دارد. جامعه‌اي که اهل مطالعه است، در برابر شايعات، اطلاعات نادرست، تبليغات فريبنده و قضاوت‌هاي عجولانه آسيب‌پذيري کمتري دارد. کتاب به انسان فرصت مي‌دهد تا با انديشه‌هاي گوناگون آشنا شود، مسائل را از زواياي مختلف ببيند و درباره موضوعات فردي و اجتماعي با تأمل بيشتري داوري کند. به همين دليل، توسعه کتابخواني را بايد نوعي سرمايه‌گذاري بلندمدت براي افزايش عقلانيت اجتماعي و ارتقاي سرمايه فرهنگي کشور دانست.
با وجود چنين جايگاهي، متأسفانه وضعيت کتاب و کتابخواني در جامعه ما چندان اميدوارکننده نيست و بايد اذعان کرد که اين حوزه با مشکلات جدي و حتي نوعي وضعيت بحراني مواجه شده است. امروز نه‌تنها کتابخواني در سبد زندگي بخش قابل توجهي از مردم جايگاه مناسبي ندارد، بلکه خود چرخه توليد و عرضه کتاب نيز با دشواري‌هاي فراواني دست‌وپنجه نرم مي‌کند.
نخستين حلقه اين چرخه، نويسندگان و مؤلفان هستند. نويسنده براي توليد يک اثر ارزشمند، سال‌ها مطالعه، تحقيق، تجربه و انديشه خود را به کار مي‌گيرد، اما در بسياري از موارد، نه از حمايت و امنيت اقتصادي مناسبي برخوردار است و نه جايگاه واقعي او در نظام فرهنگي و اجتماعي کشور به رسميت شناخته مي‌شود. تأليف کتاب، برخلاف بسياري از فعاليت‌هاي اقتصادي، معمولاً درآمد قابل اتکايي براي نويسنده ندارد و حق‌التأليف‌هاي محدود نيز به‌سختي مي‌تواند پاسخگوي هزينه‌هاي صرف‌شده براي تحقيق و نگارش باشد. نتيجه چنين وضعيتي آن است که بسياري از صاحبان انديشه و قلم، انگيزه و فرصت کافي براي ادامه فعاليت علمي و فرهنگي خود پيدا نمي‌کنند و برخي نيز ناگزيرند توانايي‌هاي خود را در عرصه‌هاي ديگري به کار گيرند.
حلقه دوم، صنعت چاپ و نشر است که آن نيز در سال‌هاي اخير زير فشار تورم و افزايش سرسام‌آور هزينه‌ها قرار گرفته است. افزايش قيمت کاغذ، هزينه‌هاي چاپ، صحافي، توزيع و ساير مخارج توليد، قيمت تمام‌شده کتاب را به‌شدت افزايش داده است. ناشر از يک سو با هزينه‌هاي فزاينده روبه‌روست و ازسوي ديگر مي‌داند که افزايش قيمت کتاب، قدرت خريد مخاطبان را کاهش مي‌دهد. در چنين شرايطي، ريسک انتشار کتاب‌هاي جديد بالا مي‌رود و بسياري از ناشران ترجيح مي‌دهند با احتياط بيشتري فعاليت کنند يا از انتشار آثار کم‌فروش و تخصصي صرف‌نظر کنند. کاهش تيراژ کتاب‌ها نيز يکي از پيامدهاي همين وضعيت است، به‌گونه‌اي که انتشار کتاب در شمارگان محدود، ديگر پديده‌اي استثنايي نيست و حتي برخي آثار علمي و فرهنگي با تيراژهايي بسيار پايين منتشر مي‌شوند.
اما شايد نگران‌کننده‌ترين بخش ماجرا، وضعيت مخاطبان و خوانندگان کتاب باشد. کتاب در سبد هزينه‌هاي بسياري از خانواده‌ها به کالايي غيرضروري يا دست‌کم قابل حذف تبديل شده است. خانواده‌اي که با هزينه‌هاي سنگين مسکن، خوراک، درمان، آموزش و ساير نيازهاي اوليه مواجه است، طبيعي است که خريد کتاب را در اولويت‌هاي پايين‌تري قرار دهد. ازسوي ديگر، گسترش سرگرمي‌هاي کم‌هزينه و فوري، شبکه‌هاي اجتماعي و محتواي کوتاه و پراکنده نيز فرصت و حوصله مطالعه عميق را در بخشي از جامعه کاهش داده است. در نتيجه، کتاب با دو مشکل هم‌زمان مواجه شده است، از يک طرف توان اقتصادي خريد آن کاهش يافته و از طرف ديگر، عادت به مطالعه مستمر و جدي نيز تضعيف شده است.
در چنين شرايطي، پايين بودن سرانه مطالعه و فاصله جامعه ما با جايگاه مطلوب کتابخواني، مسئله‌اي نيست که بتوان با برگزاري چند نمايشگاه کتاب، نصب چند بنر تبليغاتي يا اختصاص يک هفته به نام کتاب و کتابخواني از کنار آن گذشت. البته اين اقدامات در جاي خود مفيدند، اما مسئله بسيار عميق‌تر از آن است که با برنامه‌هاي مناسبتي حل شود. کتابخواني بايد به يک عادت فرهنگي و بخشي از سبک زندگي مردم تبديل شود و اين امر بدون فراهم کردن زمينه‌هاي اقتصادي، آموزشي و فرهنگي لازم امکان‌پذير نيست.
براي عبور از اين وضعيت، نخست بايد حمايت از نويسندگان و مؤلفان به‌عنوان توليدکنندگان اصلي سرمايه فکري جامعه جدي گرفته شود. اصلاح نظام حق‌التأليف، حمايت از آثار علمي و پژوهشي ارزشمند، اعطاي فرصت‌هاي مطالعاتي و ايجاد سازوکارهاي پايدار براي حمايت از نويسندگان مي‌تواند بخشي از مشکلات اين قشر را برطرف کند. همچنين لازم است سياست‌هاي حمايتي از صنعت نشر به‌گونه‌اي تنظيم شود که ناشران بتوانند با هزينه معقول و ريسک کمتر به فعاليت خود ادامه دهند. حمايت هدفمند از کاغذ و مواد اوليه، تسهيلات مناسب براي چاپ و نشر و تقويت شبکه توزيع کتاب از جمله اقداماتي است که مي‌تواند در اين زمينه مؤثر باشد.
در کنار اين اقدامات، بايد براي افزايش قدرت خريد کتاب در ميان مردم نيز چاره‌انديشي کرد. تقويت کتابخانه‌هاي عمومي، دانشگاهي و مدارس، گسترش دسترسي رايگان يا کم‌هزينه به کتاب، حمايت از طرح‌هاي خريد کتاب و ايجاد امکان دسترسي به نسخه‌هاي الکترونيکي قانوني و ارزان‌قيمت مي‌تواند به کاهش فاصله مردم با کتاب کمک کند. در اين ميان، آموزش‌وپرورش و دانشگاه‌ها نيز مسئوليت مهمي بر عهده دارند. اگر دانش‌آموز و دانشجو از دوران تحصيل با مطالعه آزاد، کتاب‌هاي غيردرسي و لذت کشف و فهم از طريق خواندن آشنا نشود، نمي‌توان انتظار داشت که در بزرگسالي به‌صورت طبيعي به کتابخواني روي آورد.
رسانه‌هاي عمومي، نهادهاي فرهنگي، حوزه‌هاي علميه و شخصيت‌هاي علمي و اجتماعي نيز بايد در ترويج فرهنگ مطالعه نقش فعال‌تري ايفا کنند. معرفي کتاب‌هاي ارزشمند، گفت‌وگو با نويسندگان، نقد و بررسي آثار و تبديل مطالعه به موضوعي جذاب در فضاي عمومي جامعه، مي‌تواند به بازسازي منزلت کتاب کمک کند. البته نبايد از نقش خانواده‌ها غافل شد، زيرا علاقه به مطالعه بيش از آنکه با توصيه و اجبار ايجاد شود، از طريق مشاهده رفتار والدين و تجربه لذت‌بخش کتابخواني در محيط خانواده شکل مي‌گيرد.
واقعيت اين است که وضعيت امروز کتاب و کتابخواني را نمي‌توان صرفاً يک مشکل صنفي براي نويسندگان و ناشران دانست. اين مسئله با آينده فرهنگي، علمي و حتي اجتماعي کشور ارتباط مستقيم دارد. جامعه‌اي که کتاب در آن به حاشيه رانده شود، به‌تدريج بخشي از قدرت تفکر، گفت‌وگو، نقد و توليد انديشه خود را از دست خواهد داد. اگر نويسنده در تنگناي معيشت قرار گيرد، ناشر توان ادامه فعاليت نداشته باشد و خواننده نيز قدرت يا انگيزه خريد و مطالعه کتاب را از دست بدهد، در واقع همه حلقه‌هاي زنجيره فرهنگ آسيب خواهند ديد.
هفته کتاب و کتابخواني بايد فرصتي براي تأملي جدي درباره اين وضعيت باشد. نبايد اجازه دهيم کتاب، اين ميراث ارزشمند تمدن بشري و يکي از مهم‌ترين ابزارهاي تعالي انسان، در هياهوي مشکلات روزمره و غلبه فرهنگ مصرف سريع محتوا به حاشيه رانده شود. کتابخانه‌ها نبايد خلوت‌تر شوند، نويسندگان نبايد از نوشتن نااميد شوند و ناشران نبايد در تأمين هزينه‌هاي اوليه انتشار کتاب درمانده بمانند. کتاب و کتابخواني براي جامعه يک امر تجملي و تشريفاتي نيست، ضرورتي حياتي براي حفظ و ارتقاي حيات فکري و فرهنگي آن است. اگر امروز براي نجات کتاب و احياي فرهنگ مطالعه چاره‌اي نينديشيم، فردا هزينه‌هاي سنگين‌تري براي جبران اين غفلت خواهيم پرداخت.
*امروز نه‌تنها کتابخواني در سبد زندگي بخش قابل توجهي از مردم جايگاه مناسبي ندارد، بلکه خود چرخه توليد و عرضه کتاب نيز با دشواري‌هاي فراواني دست‌وپنجه نرم مي‌کند
*وضعيت کتاب و کتابخواني در هر جامعه را بايد يکي از شاخص‌هاي مهم سنجش سطح فرهنگي و ميزان توسعه‌يافتگي آن جامعه دانست
*اگر امروز براي نجات کتاب و احياي فرهنگ مطالعه چاره‌اي نينديشيم، فردا هزينه‌هاي سنگين‌تري براي جبران اين غفلت خواهيم پرداخت
