از راکت بغداد تا موشک تل‌آويو
خاطرات محسن هاشمي رفسنجاني از صنعت موشکي ايران 1366-1370
6
بعدها در زمان مديريتم در متروي تهران، توانستم قراردادهايي ميان مجموعه مترو و صنايع موشکي براي تأمين سيستم‌هاي تهويه ايستگاه‌ها و تونل‌ها و نيز سامانه کنترل ورودي و خروجي و دريافت بليت به انجام برسانم. اين قراردادها با کيفيت مناسب به نتيجه رسيد و نشان داد ظرفيت‌هاي صنعتي دفاعي مي‌تواند در نيازهاي غيرنظامي و شهري نيز مفيد واقع شود.
اين فصل از زندگي و کار من که تا سال 1371 مستقيم با آن درگير بودم، روايت همان رويش در ميان آهن و آتش است. روايتي از مهندسي که بايد پاسخ نياز ميدان را مي‌داد، و از مردمي که در ميان سختي‌ها توان ساختن را به نمايش گذاشتند. هر قطعه ساخته‌شده، هر آزمايش موفق و هر گامي به سوي خوداتکايي، فصل ديگري از همين داستان است، داستاني که هنوز هم بخش‌هاي ناشنيده و ناگفته فراواني دارد. اين فصل از کار، يکي از آن دوره‌هاي پُرچالش بود که معناي «کار در تنگنا» را برايم روشن کرد.
از سال 1363 در ستاد و صف گروه صنايع موشکي، کار هم‌زمان بر چند پروژه مهم دنبال مي‌شد، از موشک‌هاي ضدتانک شبيه «تاو» به مديريت منوچهر منطقي و «ماليوتکا» در شهيد شاه‌آبادي به مديريت شهرياري تا پروژه‌هاي زمين‌به‌هوا و هوابه‌زمين ميان‌برد و دوربرد. يک تيم ويژه هم روي موشکي شبيه «استينگر» کار مي‌کرد، موشکي کوتاه‌برد که مي‌توانست در عرصه پدافند هوايي نقش ايفا کند. علاوه بر اين، فعاليت‌هاي پژوهشي و توليدي روي سامانه‌هايي شبيه «هاک»، «هارپون»، «فِنيکس» و تسليحات مشابه نيز جريان داشت. همه اين پروژه‌ها نشان مي‌داد که بايد هم‌زمان در حوزه‌هاي متنوعي سرمايه‌گذاري علمي و صنعتي کرد تا خلأهاي ميدان را پر نمايد.
سوخت، قلب تپنده يک موشک
يکي از نقاط حساس، موضوع سوخت موشک بود. تا آن زمان تنها سوخت‌هايي که در کشور توليد مي‌شد، سوخت راکت‌هاي آر.پي.جي و کاتيوشا بود که براساس فرمول‌هايي از منابع خارجي تهيه مي‌شدند. اما با تلاشي که صنايع موشکي سپاه، جهاد و سازمان صنايع دفاع آغاز کردند، طراحي و توليد انواع سوخت‌هاي جامد و مايع در داخل ممکن شد. اين کار به شيوه‌هاي آزمايشي و با همکاري آزمايشگاه‌ها و کارگاه‌هاي مختلف پيش رفت. به‌علاوه، تکنيک ريخته‌گري سوخت براي نخستين‌بار در کشور پايه‌گذاري شد که خود گامي مهم در جهت استقلال فناوري بود. در زمينه مواد اوليه سوخت‌ها نيز چون پرکلرات آمونيم و پودر آلومينيوم کروي و نظاير ان پيشرفتهايي حاصل شد.
توليد موتورهاي سوخت جامد و عايق‌کاري نازل راکت‌ها پيوندي ناگسستني با دانش پليمرها و کامپوزيت‌ها دارد، حوزه‌اي که چند سال بر آن متمرکز بودم. مطابق با قانون سوم نيوتن، هر عمل، عکس‌العملي مساوي و در جهت مخالف دارد. گازهاي حاصل از احتراق سوخت از نازل با فشار و دماي بسيار بالا خارج مي‌شوند و نيروي عکس‌العمل، راکت را به پيش مي‌راند. موتور، بخش عمده‌اي از جرمِ کلي راکت را تشکيل مي‌دهد و لذا طراحي و مواد آن از اهميت محوري برخوردارند.
در سوخت‌هاي جامد معمولاً از ترکيبات پليمري به‌عنوان عامل پيونددهنده و از ترکيبات اکسيدکننده و افزودني‌هاي فلزي براي افزايش چگالي انرژي استفاده مي‌شود. در عمل، انتخاب نوع بايندر، بار اکسيدکننده و افزودني‌ها و همچنين نحوۀ فرايند قالب‌گيري و عمل‌آوري، تعيين‌کننده خواص عملکردي، پايداري و قابليت انبارداري سوخت است. ازاين‌رو، توجه ويژه‌اي به فرايندهاي توليد موتور مي‌شود، از جمله عايق‌کاري حرارتي محفظه و نازل، و نيز آزمايش‌هاي زميني روي سکو و مداومت پس از انبار، تا اطمينان از کارايي در شرايط عملياتي به‌دست آيد.
سوخت جامد موتور راکت، غالباً از پليمرها تشکيل شده است. در گذشته از ترکيباتي مانند نيتروسلولز نرم‌شده يا نيتروگليسيرين استفاده مي‌شد، اما امروزه ترکيبات مدرن شامل يک عامل پيونددهنده (پليمر)، يک اکسيدکننده قوي مانند پرکلرات آمونيوم، و افزودني‌هايي نظير پودر آلومينيوم هستند که براي ارتقاي عملکرد به کار مي‌روند. اين سوخت‌ها انواع مختلفي دارند، که سوخت HTPB/PU (بر پايه پلي‌اورتان) در پروژه‌هاي قديمي‌تر رايج بود، اما صنعت عمدتاً به سمت سوخت بر پايهHTPB (پلي بوتادين انتهاي هيدروکسيل‌دار) متمايل شده است. يک فرمولاسيون متداول HTPB شامل 75 درصد پرکلرات آمونيوم، 10 درصد HTPB (پليمر اصلي و عامل پيونددهنده) و حدود 15 درصد پودر آلومينيوم و ساير افزودني‌ها به همراه يک عامل پخت براي جامد شدن نهايي ترکيب است.
طبيعتاً در مسير توليد انبوه، مشکلات کيفيت و ضايعات هم پيش مي‌آمد. در برخي قطعات به‌خاطر محدوديت دقت ماشين‌آلات داخلي يا فقدان دستگاه‌هاي خاص، نسبت ضايعات بالا بود، اما عزم تيم‌هاي فني و کارگاه‌ها اين امکان را داد که با بازطراحي فرآيندها، بهبود ابزارها و توسعه توانايي‌هاي ساخت، بسياري از اشکالات برطرف شود. کار همکاران ترکيبي بود از مهندسي دقيق، مديريت توليد و تلاش بي‌وقفه نيروي انساني.
ادامه دارد
