پيروزي در جنگ، پيروزي در سرنوشت
قادر باستاني تبريزي
در ارزيابي معادلات پيش رو، به نظر مي‌رسد دولت ترامپ بيش از آنکه به دنبال ورود به يک جنگ نظامي گسترده ديگر باشد، بر تداوم و تشديد فشار اقتصادي و محاصره ايران تمرکز کند. اظهارات اخير ترامپ نيز از ادامه محاصره دريايي و کنار گذاشتن تلاش براي توافق حکايت دارد. واشنگتن در ماه‌هاي گذشته هزينه‌هاي سنگيني براي عمليات نظامي پرداخته، اما همچنان به اهداف سياسي مورد نظر خود دست نيافته است. تجربه دو مرحله جنگ نشان داد که قدرت نظامي، به‌تنهايي تضمين‌کننده تسليم يا تمکين ايران نيست. البته اين به معناي منتفي بودن خطر حمله مجدد نيست، بلکه نشان مي‌دهد ميدان اصلي فشار لابد بيش از گذشته به اقتصاد و اراده عمومي منتقل شود.
واقعيت اين است که اين جنگ، صرفاً رويارويي نظامي ايران و آمريکا نيست. مسئله، بودن يا نبودن ايران در معادلات آينده جهان است. شکست در چنين نبردي کشورمان را براي ساليان طولاني از امکان اثرگذاري مستقل محروم مي‌کند و پيروزي، فرصتي تاريخي براي سرافرازي و بازتعريف جايگاه ايران فراهم مي‌آورد، اما اين پيروزي چگونه به دست مي‌آيد و مهم‌تر از آن، چه کساني بايد در آن سهيم باشند؟
آمريکا با هزينه‌هاي داخلي اين جنگ مواجه است. افزايش فشار اقتصادي بر مصرف‌کنندگان، نگراني از تداوم بحران انرژي و بازتاب سياسي جنگ در انتخابات، براي دولت ترامپ بي‌هزينه نيست. شکست سخت انتخاباتي هم نشان داد که جنگ خارجي مي‌تواند به مسئله‌اي در سياست داخلي آمريکا تبديل شود. با اين همه، نبايد از اين واقعيت غافل شد که ايران براي ادامه مقاومت، هزينه مي‌پردازد. اعتبار تاب‌آوري کشور در برابر فشارهاي بي‌سابقه افزايش يافته، اما ظرفيت اقتصادي و اجتماعي مردم نامحدود نيست. تاب‌آوري يک ملت را نمي‌توان فقط با ميزان تحمل رنج اندازه گرفت. اگر محاصره به فرسايش معيشت، کاهش اميد و تضعيف پيوند جامعه با حاکميت منجر شود، لابد اين سرمايه تحليل خواهد رفت. پس براي اين مسئله بايد برنامه‌اي جدي و فراتر از مديريت روزمره بحران داشت.
مشکل ديگر، وضعيت تعليق و انتظار است. جامعه منتظر است بداند فردا چه اتفاقي مي‌افتد و حاکميت نيز در تصميم‌گيري درباره آينده با ابهام روبه‌روست. نتيجه اين وضعيت، کوچک شدن افق تصميم‌سازي است. مردم از سرمايه‌گذاري، برنامه‌ريزي و تصميم‌هاي بلندمدت پرهيز مي‌کنند و دستگاه‌هاي اجرايي بيشتر به واکنش‌هاي روزانه مشغول مي‌شوند. خطر اصلي در کنار رکود اقتصادي، گسست تدريجي ميان جامعه و نظام تصميم‌گيري است. وقتي مردم احساس‌کنند افق قابل اتکايي پيش رويشان نيست، به‌تدريج مسيرهاي غيررسمي و راه‌حل‌هاي فردي را جايگزين اعتماد به سازوکارهاي عمومي مي‌کنند. شکستن اين چرخه، به تصميم‌هاي روشن، قابل پيش‌بيني و ارتباط صادقانه با جامعه نياز دارد.
نخستين ضرورت در چنين شرايطي، بازسازي اتحاد ملي است. جنگي‌که سرنوشت يک کشور را تحت تأثير قرار مي‌دهد، نمي‌تواند صرفاً با اتکا به يک جناح، يک سليقه سياسي يا يک بخش از مردم جامعه اداره شود. قدرت واقعي ايران زماني آشکار مي‌شود که همه ظرفيت‌هاي سياسي، اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي کشور درکنار يکديگر قرار بگيرند. حاکميت در اين مقطع، فرصتي تاريخي دارد تا با عبور از مرزبندي‌هاي خودي و غيرخودي، همه ظرفيت‌هاي انساني و اجتماعي کشور را در خدمت منافع ملي قرار دهد. هرچه دايره مشارکت گسترده‌تر و احساس تعلق ملي فراگيرتر باشد، ايران از پشتوانه‌اي محکم‌تر براي عبور از اين رويارويي تاريخي برخوردار خواهد شد.
اما قدرتي که ايران در اين جنگ به نمايش گذاشته، متعلق به چه کسي است؟ اگر آن را دستاورد يک جناح بدانيم، ممکن است به ابزاري براي حذف رقباي داخلي تبديل شود. اگر آن را متعلق به کليت نظام سياسي بدانيم، بايد نظام بتواند يک‌بار هم که شده خود را در تماميتش ببيند و اختلافات دروني را تهديد تلقي نکند و آن را بخشي از ظرفيت بقاي خود بداند. اما نگاه سوم اين است که صاحب اصلي اين قدرت، مردم ايرانند. در اين صورت، حاکميت بايد بياموزد چگونه نماينده همه مردم باشد. چگونه با زبان قابل فهم با آنان سخن بگويد، ميدان مشارکت را گسترش دهد و در نگاه خود به گذشته و آينده بازنگري کند.
حرف آخر اينکه بايد ميان پيروزي در ميدان نبرد و پيروزي در سرنوشت کشور تفاوت گذاشت. ممکن است ايران در عرصه نظامي دستاوردهاي مهمي داشته باشد، اما اگر اين دستاوردها به امنيت اقتصادي، اعتماد عمومي، انسجام ملي و افق روشن زندگي مردم تبديل نشوند، بخش مهمي از ظرفيت تاريخي اين مقاومت هدر خواهد رفت. توصيه روشن اين است که همزمان با حفظ آمادگي دفاعي، يک برنامه ملي براي کاهش آثار محاصره، حمايت از معيشت مردم، احياي اعتماد عمومي و گشودن مسيرهاي ديپلماتيک تدوين و اجرا کند که همه جريان‌هاي سياسي و اجتماعي در آن سهم داشته باشند. در اين نبرد، بايد کاري کرد که ايرانيان هم خود را صاحبان اين قدرت بدانند. پيروزي واقعي آن است که ايران سرافراز باشد و مردم نيز احساس سربلندي کنند.
