مديري که مدرسه را از ياد نبرد
روايتي از زندگي و کارنامه دکتر علي‌اصغر فاني
سعيد خادمي*
براي شناخت بعضي آدم‌ها، عنوان‌ها و مسئوليت‌هاي رسمي کافي نيست. بايد ديد در تمام سال‌هايي که در موقعيت‌هاي گوناگون قرار داشته‌اند، چه چيزي دغدغه اصلي‌شان بوده و پس از پايان مسئوليت‌ها، چه اثري از خود در ذهن و خاطر ديگران به‌جا گذاشته‌اند. دکتر علي‌اصغر فاني را نيز نمي‌توان تنها با عنوان وزير آموزش و پرورش يا فهرستي از مسئوليت‌هاي مديريتي وي شناخت. براي شناخت او بايد به نقطه آغاز بازگشت يعني به کلاس درس و معلمي، جايي که پيوند او با آموزش و پرورش شکل گرفت و تا پايان زندگي او گسسته نشد.
دکتر فاني در سال 1349، هنگامي که پانزده سال داشت، تدريس را آغاز کرد. اين تجربه زودهنگام، تنها نقطه شروع کارنامه حرفه‌اي او نبود بلکه بنيان پيوندي شد که بعدها در جايگاه‌هاي مختلف مديريتي نيز آن را حفظ کرد. او از کلاس درس و مسئوليت‌هاي اجرايي در منطقه 16 تهران به مديريت آموزش و پرورش استان کردستان، مسئوليت‌هاي ستادي و معاونت‌هاي وزارتخانه رسيد و سرانجام در دولت يازدهم، از سال 1392 تا 1395، سکان وزارت آموزش و پرورش را در دست گرفت. اين مسير، از معلمي تا عالي‌ترين جايگاه اجرايي نظام تعليم‌وتربيت امتداد يافت اما ظاهراً هيچ‌يک از اين جابه‌جايي‌ها نتوانست او را از نقطه آغازش، يعني مدرسه، دور کند. آنچه در زندگي حرفه‌اي دکتر فاني بيش از تنوع مسئوليت‌هايش جلب توجه مي‌کند، استمرار يک دغدغه است. او حتي در دوران وزارت نيز نسبت خود را با معلمان و مدرسه حفظ کرد. پيگيري مسائل مدارس، ارتباط با همکاران فرهنگي، احوال‌پرسي از معلمان و توجه به آغاز سال تحصيلي، در رفتار او استمرار داشت. براي دکتر فاني، مدرسه صرفاً يکي از بخش‌هاي زيرمجموعه وزارتخانه نبود، نقطه‌اي بود که معناي مسئوليت در آموزش و پرورش از آن آغاز مي‌شد و بايد سرانجام به آن بازمي‌گشت.
در خاطره‌هايي که همکارانش از او نقل مي‌کنند، اين پيوند با حرفه معلمي، بيش از هر چيز در منش و رفتار انساني او جلوه دارد. يکي از همکاران فرهنگي بلوچ، در يادآوري رفتار و منش او، جمله‌اي از دکتر فاني را نقل کرده است. «نمي‌تواني معلم باشي و مهربان نباشي.» جمله‌اي کوتاه، اما معنادار که به يکي از بنيادي‌ترين وجوه نگاه او به معلمي اشاره دارد: آموزش تنها انتقال دانش و انجام وظيفه نيست، رابطه‌اي انساني است که بدون مهرباني و احترام، چيزي اساسي کم دارد. همکارانش بارها از سعه‌صدر دکتر فاني، اعتماد او به سرمايه انساني و احترامي که براي همکاران قائل بود، سخن گفته‌اند. اين ويژگي‌ها در مديريت سازماني بزرگ و پيچيده، صرفاً صفات فردي نيستند بلکه بر کيفيت ارتباطات، امکان گفت‌وگو و ظرفيت همکاري اثر مي‌گذارند. شايد به همين دليل است که در کنار خاطرات مربوط به تصميم‌ها و مسئوليت‌هاي مديريتي او، روايت‌هايي از رفتار و منش انساني‌اش نيز در ذهن همکاران باقي مانده است.
عدالت آموزشي نيز از دغدغه‌هاي مهم دکتر فاني بود. او به گسترش فرصت‌هاي يادگيري براي دانش‌آموزان مستعد، به‌ويژه در مناطق کمتر برخوردار، توجه داشت و توسعه مدارس نمونه دولتي را مي‌توان در همين چارچوب ارزيابي کرد، تلاشي براي آنکه محل تولد و وضعيت اقتصادي خانواده، مانعي در برابر شکوفايي استعداد دانش‌آموزان نباشد. البته درباره شيوه اجرا، دامنه اثرگذاري و نتايج چنين سياست‌هايي مي‌توان و بايد بحث و نقد کارشناسي داشت اما توجه به فرصت‌هاي آموزشي و فراهم‌کردن امکان پيشرفت براي دانش‌آموزان مناطق محروم، بخشي از دغدغه‌هاي پايدار او بود. در خاطره‌اي که از علاقه دکتر فاني به مدارس نمونه دولتي نقل شده، اين دلبستگي چنان پررنگ توصيف شده است که وصيت کرده بود اساسنامه اين مدارس را در کفنش قرار دهند. فارغ از ارزيابي کارشناسي سياست‌هاي مرتبط با اين مدارس، اين روايت تصويري از ميزان تعلق خاطر او به برخي ايده‌ها و طرح‌هاي آموزشي به دست مي‌دهد، ايده‌هايي که براي او صرفاً موضوع يک مسئوليت اداري نبودند، بلکه بخشي از هويت حرفه‌اي وي به شمار مي‌رفتند.
دوره مديريت دکتر فاني در آموزش و پرورش کردستان، از سال 1360 تا 1364، بخش ديگري از کارنامه اوست که بايد در بستر شرايط دشوار آن سال‌ها خوانده شود. اداره آموزش و پرورش در استاني با وضعيت پيچيده آن دوره، به شناخت ميداني، شجاعت، تدبير و توان تعامل با نيروهاي محلي نياز داشت. در روايت اين دوره از مسئوليت او، شجاعت و حضور ميداني در کنار تجربه مديريتي‌اش اهميت دارد؛ تجربه‌اي که شناخت او را از واقعيت‌هاي متنوع اداره آموزش و پرورش در مناطق مختلف کشور عميق‌تر کرد. پايان مسئوليت وزارت نيز به معناي پايان ارتباط دکتر فاني با آموزش و پرورش نبود. فعاليت در مؤسسه خيريه آموزشي «مردم»، انديشکده دانا و حضور در جمع «ياد ياران»، در کنار ارتباط مستمر با همکاران و صاحب‌نظران اين حوزه، نشان مي‌داد که تعلق خاطر او به تعليم‌وتربيت به دوره تصدي مسئوليت‌هاي رسمي محدود نمي‌شود. او همچنان مسائل آموزش و پرورش را دنبال مي‌کرد، درباره آينده مدرسه و وضعيت معلمان گفت‌وگو مي‌کرد و خود را نسبت به سرنوشت نهادي که بخش عمده عمرش را در آن گذرانده بود، مسئول مي‌دانست.
در برخي ديدارها و محافل فرهنگي، از دکتر فاني با تعبير «شناسنامه آموزش و پرورش» ياد مي‌شد. اين تعبير را نبايد صرفاً عنواني براي تجليل از يک مدير باسابقه دانست. او بخش بزرگي از عمر خود را در متن تحولات اين نهاد گذرانده بود از کلاس درس و مديريت مدرسه و منطقه تا مسئوليت‌هاي استاني و ستادي و وزارت. شناختش از ساختار، مسائل، نيروها و پيچيدگي‌هاي آموزش و پرورش، حاصل سال‌ها حضور در لايه‌هاي گوناگون اين نظام بود. از اين منظر، «شناسنامه آموزش و پرورش» بيش از آنکه به يک عنوان اداري اشاره کند، بيانگر پيوندي عميق و چندوجهي ميان او و نهادي است که بخش اصلي زندگي حرفه‌اي‌اش در آن سپري شد.
البته يادکرد از يک مدير در روزهاي فقدانش نبايد به معناي کنارگذاشتن نقد و ارزيابي حرفه‌اي باشد. کارنامه هر مسئولي، از جمله دکتر فاني، بايد با توجه به امکانات، محدوديت‌ها، تصميم‌ها و نتايج دوره مسئوليتش و بر پايه معيارهاي کارشناسي بررسي شود. سوگ جاي تحليل را نمي‌گيرد و نقد منصفانه نيز از ارزش وجوه انساني و خدمات يک فرد نمي‌کاهد. يادکرد از شخصيت و منش دکتر فاني، نافي ضرورت بررسي دقيق کارنامه مديريتي او نيست همان‌طور که نقد عملکردش نبايد مانع ديدن وجوه انساني و تعلق خاطرش به مدرسه و معلمي شود. اندوه فقدان او براي خانواده، دوستان و جامعه فرهنگي کشور، درحالي سنگين‌تر شد که آنان چند ماه پيش‌تر نيز داغي بزرگ را تجربه کرده بودند. زنده‌ياد دکتر زهرا شيرمحمدي، همسر فرهيخته و همراه زندگي او در خردادماه 1405 چشم از جهان فروبست. يادکرد از اين فقدان، اداي احترام کوتاهي به رنجي است که در ماه‌هاي پاياني زندگي بر او و خانواده‌اش سايه انداخته بود.
اکنون که دکتر علي‌اصغر فاني از ميان ما رفته است، آنچه از او در خاطر همکاران، شاگردان و همراهانش باقي مي‌ماند، تنها عنوان وزارت و فهرست مسئوليت‌هاي اجرايي نيست بلکه خاطره معلمي است که در تمام فراز و فرودهاي زندگي حرفه‌اي خود، مدرسه و معلم را از مرکز توجهش کنار نگذاشت. شايد معناي واقعي تعبير «شناسنامه آموزش و پرورش» نيز همين باشد که او انساني بود که اين نهاد را نه فقط از پشت ميز مديريت، بلکه از درون تجربه کلاس درس، زيست معلمان و مواجهه با واقعيت‌هاي مدرسه مي‌شناخت. زندگي حرفه‌اي دکتر فاني اين پرسش تأمل‌برانگيز را پيش روي ما مي‌گذارد که آيا مي‌توان در هر جايگاه و مسئوليتي قرار گرفت و در همان حال، معلم ماند؟ او پاسخ اين پرسش را در مسيري نشان داد که از کلاس درس آغاز شد، به وزارت رسيد و پس از پايان مسئوليت رسمي نيز با دغدغه مدرسه ادامه يافت. او از معلمي به وزارت رسيد، اما هرگز از معلمي عبور نکرد. ياد و نامش گرامي و روانش قرين رحمت الهي باد.
ــــــــــــ
*مسئول اسبق برنامه‌ريزي فعاليت‌هاي فرهنگي و هنري وزارت آموزش و پرورش
