عبدالرحيم اباذري بيست و چهارم ارديبهشت سالروز درگذشت آيتالله سيدمحمد عزالدين حسيني زنجاني، معروف به سيدعزالدين زنجاني، از علماي معاصر شيعه و از همراهان امام خميني در نهضت اسلامي ميباشد. ايشان فروردين 1300ش/ رجب 1340ق در شهر زنجان زاده شد. پدر او ميرزامحمود از علماي برجسته، پارسا و مورد احترام حوزه نجف بود و از شاگردان آيات ميرزامحمدحسين ناييني، آقاضياءالدين عراقي، فتحالله «شيخالشريعه» اصفهاني، سيدمحمدکاظم يزدي و محمدحسين غروي اصفهاني بهشمار ميآمد و به «امام جمعه زنجان» شهرت داشت چنانکه نياکان او همگي از مراجع تقليد بودند و نماز جمعه زنجان را در سالهاي متمادي اقامه ميکردند.تحصيلاتسيدعزالدين زنجاني نزد پدر، مقدمات علوم حوزوي را آغاز کرد و همزمان به تحصيلات جديد و فراگيري زبان فرانسه نزد ميرزامهديخان وزيري پرداخت. وي ادامه درسهاي مقدمات و سپس سطوح حوزه را نزد استاداني چون سيدرضا جوقيني، سيدعبدالصمد غزالي، مختار لنکراني، يحيي مدرسي، علي رفاه، سيداحمد مجتهدي، حسين دينمحمدي زنجاني و عبدالکريم خوئيني زنجاني فرا گرفت و دوره منطق و حکمةالاشراق را نزد پدر خود و سيدمجتبي موسوي انگوراني گذراند و مدتي نيز به همراه رضا روزبه در درس خارج پدر خود شرکت کرد. وي در حدود 21سالگي به حوزه علميه قم رفت و در درس خارج فقه و اصول آيتالله سيدمحمدحجّت کوهکمرهاي حاضر شد. مقداري از خارج اصول را از آيتالله سيدصدرالدين صدر بهره برد و دوره خارج مباحث الفاظ کتاب مقالات الاصول، اثر آقاضياءالدين عراقي را نزد آيتالله سيداحمد خوانساري به پايان برد. وي پس از ورود آيتالله سيدحسين بروجردي به قم، ده سال در درسهاي خارج او نيز شرکت کرد.زنجاني از نخستين شاگردان درس اسفار امام خميني بود و آن را با آيتالله مهدي حائري يزدي، فرزند مؤسس حوزه علميه قم، شيخ عبدالکريم حائري يزدي بحث ميکرد. پس از مهاجرت آيتالله سيدمحمدحسين طباطبايي از تبريز به قم و تعطيلي درس فلسفه امام خميني، زنجاني به سفارش پدر خود، يک دوره اسفار را نزد او خواند؛ چنانکه سلسله جلسات مباحثات شبانه طباطبايي، که بعدها به جلسات اصول فلسفه و روش رئاليسم منتهي شد، با درخواست زنجاني و گروهي از همدورهايهاي او مانند آيتالله مرتضي مطهري تشکيل شد. وي همچنين در درس فلسفه از آيتالله میرزا مهدي مازندراني استفاده کرد. علامه طباطبايي به زنجاني علاقه بسيار داشت و بارها از او سخن گفته است. از جمله در اواخر عمر در پاسخ خبرنگار، پس از شهيد مطهري از «حاج سيدعزالدين امام زنجاني» به عنوان شاگرد برجسته خود ياد کرد.مهاجرت به نجفزنجاني پس از حدود چهارده سال تحصيل و تدريس در قم، به نجف مهاجرت کرد و درحاليکه خود از مجتهدان مطرح حوزه علميه قم بود، مدتي در درس آيات سيدعبدالهادي شيرازي، سيدابوالقاسم خويي، سيدمحسن حکيم و حسين حلي شرکت کرد اما پس از دو سال به علت بيماري پدر، مجبور به ترک نجف و بازگشت به ايران شد. آيتالله حکيم به زنجاني احترام بسياري ميگذاشت و جايگاه علمي بالايي براي او قايل بود.بازگشت به ايرانآيتالله زنجاني پس از درگذشت پدر براي تصدي امور مسجد سيد زنجان که اداره آن به دست خاندان وي بود، به زنجان برگشت و برپايي نماز جمعه و جماعت را در آن مسجد به عهده گرفت. وي همزمان تدريس درس خارج فقه را با محوريت کتاب وسيلةالنجاة آيتالله سيدابوالحسن اصفهاني در حوزه زنجان آغاز کرد و در پي تأکيد مراجع تقليد نجف، براي احياي حوزه علميه زنجان تلاش بسياري کرد چنانکه «کتابخانه حسيني» را در همين سالها در زنجان بنا کرد.رابطه با امام خمينيرابطه آيتالله زنجاني با استاد خود امام خميني، نزديک و صميمي بود. وي در روزگاري که درس فلسفه در حوزه چندان رايج نبود و شمار شاگردان ايشان انگشتشمار بود، به همراه افرادي مانند آيات مهدي حائري، عبدالجواد اصفهاني، محمد فکور يزدي و سيدرضا صدر در درس فلسفه ايشان شرکت ميکرد البته امام خميني در انتخاب شاگرد دقت و احتياط ميکرد و مقيد بود در مجلس درس فلسفه ايشان افراد ساخته شده، فاضل و معتقد شرکت کنند. وي علاوه بر فلسفه در درس اخلاق امام خميني نيز حاضر ميشد و از اين جهت تحت تأثير استادش قرار داشت.امام خميني نيز به آيتالله زنجاني توجه ويژه داشت و در پاسخ پرسش پدر زنجاني، او را «بسيار خوشفهم و خوشقريحه» دانست؛ چنانکه هنگام بيماري حصبه، هر صبح و شب براي عيادت به خانه او ميرفت و هنگامي که حال او را مساعد نيافت، شبانه پزشک بر بالينش حاضر کرد و مقدمات انتقال وي به بيمارستان را فراهم کرد. همچنين چون وضع رختخوابش را مناسب نميديد، از خانه برايش رختخواب برد و با حضور در بالاي سر بيمار، مصرف منظم داروها را به وي يادآور ميشد. ايشان در زمان اقامت در نجف نيز از طريق مردم زنجان سراغ اين شاگرد خود را ميگرفت و از طريق آنان به وي سلام ميرساند. ايشان همچنين پس از نگارش کتاب کشف اسرار نسخه خطي آن را براي مطالعه و اظهار نظر به زنجاني داد، و به گفته زنجاني اين کار از سر تواضع و فروتني بسيار ايشان و براي شاگردپروري بودهاست. ازسوي ديگر، آيتالله زنجاني نخستين شخصيتي بود که در سطح شهر زنجان و پيرامون آن، مرجعيت امام خميني را مطرح کرد و با آغاز نهضت اسلامي در رأس علماي مبارز زنجان، به حمايت از ايشان پرداخت. وي در ماجراي حمله به مدرسه فيضيه، در 19/1/1342 طي تلگرامي به امام خميني، آيات سيدمحمدرضا گلپايگاني و سيدکاظم شريعتمداري، جنايت عوامل رژيم را محکوم کرد و در خرداد همان سال در روز عاشورا عليه حکومت پهلوي سخنراني کرد و پس از آن دستگير و به همراه آيات مرتضي مطهري، سيدعبدالکريم هاشمينژاد، ناصر مکارم شيرازي و محمدتقي فلسفي، 45 روز زنداني شد. وي همچنين در 31/5/1342 به همراه جمعي ديگر از علماي شهرستانهاي مختلف طي بيانيهاي، آئيننامه جديد انتخابات ازسوي رژيم پهلوي را غيرقانوني و بيارزش شمرد و شرکت در انتخابات فرمايشي رژيم را محکوم کرد.آيتالله زنجاني در سال 1350 پس از بازگشت محمدرضا پهلوي از اجلاس اوپک، عليه او سخنراني تندي کرد و پس از آن دوباره دستگير و به دستور رئيس اداره اوقاف زنجان منوچهر آزمون و با هماهنگي سازمان اطلاعات و امنيت کشور (ساواک) حبس خانگي شد. وي پس از مدتي در سال 1351 به اجبار شهر زنجان را ترک و به مشهد مهاجرت کرد. دوران تبعيد او در مشهد تا پيروزي انقلاب اسلامي به درازا کشيد. وي در مدت اقامت در مشهد نيز همواره به مبارزات خود ادامه داد و بهويژه در تظاهرات علماي مشهد در دوران انقلاب حضوري فعال داشت. آيتالله زنجاني پس از درگذشت مشکوک آيتالله سيدمصطفي خميني و کشتار دهم دي مردم مشهد، عزاي عمومي اعلام کرد و در 26 تير 1357 به مناسبت نيمه شعبان 1398 طي بيانيهاي به همراه علماي سرشناس مشهد با توجه به کشتار مردم بيدفاع شهرهاي مختلف به دست عوامل رژيم پهلوي، جشن و سرور نيمه شعبان را تحريم و عزاي عمومي اعلام کرد. وي در ششم مهر 1357 نيز که بيت امام خميني در نجف ازسوي دولت عراق به محاصره درآمد و ايشان مجبور به ترک عراق و هجرت به پاريس شد، به همراه علماي مشهد اعلاميهاي صادر و اقدام دولت عراق را محکوم کردند. وي در بهمن 1357 در پي بستهشدن فرودگاهها به دستور شاپور بختيار براي جلوگيري از ورود امام خميني، به همراه علماي مشهد به نشانه اعتراض در صحن موزه به تحصن نشستند و چون امام خميني وارد کشور شد، به همراه آيات حسنعلي مرواريد و علي فلسفي و بعضي ديگر از علماي مشهد، به نمايندگي ازسوي روحانيان مشهد به ديدار ايشان در تهران رفتند.امامت جمعه زنجان و اقامت در مشهددر آستانه پيروزي انقلاب اسلامي، مردم زنجان طي نامهاي از امام خميني درخواست کردند زنجاني به شهر خود بازگردد که ايشان در پاسخ از مذاکره خود با زنجاني براي بازگشت به زنجان خبر داد و ابراز اميدواري کرد مردم زنجان «تحت رهبري معظمٌله به مبارزه خود عليه ظلم و استبداد» ادامه دهند. وي نيز در پي درخواست امام خميني به زنجان بازگشت و دو سال امامت جمعه و زعامت مردم آن منطقه را بر عهده گرفت. در سال 1359 يک گروه افراطي مذهبي به جان او سوء قصد کردند که ناموفق بود. وي پس از آن به خاطر علاقه به امام رضا(ع) و مشهد و با اجازه گرفتن از امام خميني دوباره به مشهد بازگشت و براي هميشه در آنجا ماندگار شد.ديدگاه درباره امام خمينيآيتالله زنجاني در مدتي که نزد امام خميني تحصيل کرد، ايشان را بهراستي غمخوار و دلسوز اسلام يافته و خلوص نيت عجيبي که در ايشان ديد در هيچکس ديگري نديد. از نظر ايشان، امام خميني هيچگاه اجازه نداد حرکتي در ترويج ايشان صورت گيرد و هرچه مقام، منزلت و محبوبيت براي ايشان حاصل شد، خود حاصل شده و موهبت الهي است. از نگاه وي، ويژگي ديگر امام خميني تواضع بسيار و روحيه شاگردپروري بود، صفتي که زنجاني را علاقهمند و مجذوب شخصيت ايشان کرده بود. آيتالله زنجاني همچنين تقيد کامل به حفظ سنتهاي شرعي از جمله نماز جماعت را از ويژگيهاي ايشان برشمرده است. از نگاه او رهبري امام خميني پيامبرگونه بود و يکي از عمدهترين اسباب محبوبيت ايشان در ميان مردم بهشمار ميرفت چنانکه در زماني که يأس براي تشکيل حکومت دلخواه، بر علماي حوزههاي علميه حاکم شده بود، هنر عجيب امام خميني يأس را زدود و محال را ممکن کرد. از نگاه وي در مجموع، جهان اسلام از آغاز غيبت کبري تا کنون، نظير ايشان نداشتهاست.آثار تأليفاتآيتالله سيدعزالدين زنجاني در مدت حضور در مشهد به فعاليتهاي گوناگون علمي و فرهنگي مشغول بود. برپايي نماز در مسجد امامصادق(ع)، توجه به قشر جوان و بهويژه دانشجويان و طلاب در برنامههاي فرهنگي مسجد، ارتباط چهره به چهره با توده مردم و تلاش براي حل مشکلات آنان، پاسخگويي به استفتائات، تدريس درس خارج فقه و اصول، تبليغ و سخنراني و تدريس نهجالبلاغه و شرح و نقد مثنوي مولوي از مهمترين فعاليتهاي وي در مشهد بود. الانتزاعات من القرآن الکريم، مطارحات حول معيار الشرک في القرآن (عربي و ترجمه فارسي آن) تفسير ترتيبي قرآن، تفسير سوره حمد، تعليقات بر تفسير شبر (تقرير)، شرح خطبه حضرت زهرا(س)، شرح زيارت عاشورا، شرح زيارت آل ياسين، رساله عمليه، مناسک حج، رسالة في حقيقة الايمان (تقرير)، فيض العليم في شرح تحفة الحکيم، يکصد و ده سؤال، زندگينامه علامه فرزانه شيخ محمدجواد بلاغي، راه رستگاري، حاشيه بر شرح منظومه ملاهادي سبزواري، شرح و نقد مثنوي معنوي، حاشيه بر اسفار ملاصدرا و تقريرات اصول و فقه آيتالله سيدمحمدحجت کوهکمرهاي، تقريرات فقه و اصول آيتالله سيدحسين بروجردي، از جمله آثار نگارشي زنجاني است.رحلتآيتالله سيدعزالدين زنجاني در 24 ارديبهشت 1392 همزمان با سالروز شهادت امامعليالنقي(ع) و در 93 سالگي درگذشت. پيکر او پس از تشييع باشکوه و اقامه نماز به امامت آيتالله سيدموسي شبيري زنجاني، در رواق دارالزهد امامرضا(ع) به خاک سپرده شد.
