حیات علمی و عملی دانشمند نابغه شيخ بهاييسوم ارديبهشت، روز بزرگداشت شيخ بهايي است. محمد بن عزّالدين ح

حیات علمی و عملی دانشمند نابغه شيخ بهاييسوم ارديبهشت، روز بزرگداشت شيخ بهايي است. محمد بن عزّالدين حسين (953ق ـ1031) متخلص به بهائي و معروف به شيخ بهائي و بهاءالدين عاملي، فقيه، محدث، حکيم و رياضيدان شيعه است که بيش از 100 کتاب در زمينه‌هاي مختلف تأليف کرده است و جامع عباسي و اربعين از جمله آثار اوست. آثاري نيز در معماري بر جاي گذاشته که منارجنبان اصفهان، تقسيم زاينده‌رود اصفهان، گنبد مسجد امام اصفهان و نقشه حصار نجف، از آن جمله است. وي سفرهاي بسياري به نقاط مختلف دنيا کرده و سفر مشهوري نيز همراه شاه عباس صفوي با پاي پياده به مشهد داشته است. او مقام شيخ الاسلامي بالاترين منصب رسمي ديني در حکومت صفويه را نيز برعهده داشت. بزرگداشت اين دانشمند نابغه شيعي از آن رو داراي اهميت است که وي از جمله عالمان جامع و ذو ابعاد شيعي در علوم مختلف مي‌باشد که نسل آنان به پايان رسيده و دانش پژوهان حوزه علميه امروزه، نه تنها از اين جامعيت علمي برخوردار نيستند بلکه اساساً برخي از علومي که در گذشته در حوزه‌ها رايج بوده، متروک شده و حوزه‌هاي علميه از برکات آنها محروم شده‌اند.ولادت و کودکيبهاءالدين عاملي در هفدهم يا بيست و هفتم ذي‌الحجه سال 953ق در بعلبک لبنان به دنيا آمد. پدرش، عزّالدين حسين بن عبدالصمد حارثي، از شاگردان و دوستان شهيد ثاني (متوفي 966ق) بود. خانواده او از نخستين علماي شيعه در جبل عامل بودند که در پي استقرار حکومت شيعي صفوي، به ايران مهاجرت کردند. بعد از 3 سال اقامت در اصفهان، شاه طهماسب اول به توصيه و تأکيد شيخ علي منشار، عزّالدين حسين را به قزوين دعوت کرد و منصب شيخ‌الاسلامي اين شهر را به او اعطا نمود و شيخ بهائي همراه پدرش به قزوين رفت و براي مدتي در آنجا اقامت کرد و به تحصيل علوم مختلف پرداخت. به نوشته خود شيخ بهائي، وي در سال 971ق همراه با پدرش در مشهد بوده است. بعدها پدرش براي مدتي شيخ الاسلام هرات شد، اما وي در قزوين ماند و در 979ق و 981ق اشعاري در اشتياق به ديدار پدر و شهر هرات براي او فرستاد. در سال 983ق نيز که پدرش به قزوين آمد و براي سفر حج از شاه اجازه خواست، شاه به خود او اجازه داد اما از همراهي بهاءالدين عاملي با پدر ممانعت و او را به ماندن در قزوين و تدريس علوم مکلف کرد و در نهايت نيز بهائي به تقاضا و درخواست شاهان صفوي، با عنوان شيخ الاسلام، بالاترين منصب رسمي ديني شد.مقام علميشيخ بهايي در تمام علوم رسمي زمان خود دست داشت و در شماري از آنها منحصر به فرد بود. او در حوزه معارف ديني و علوم اسلامي استاد بود. در سلسله اجازات روايي، از محدثان امامي برجسته قرن يازدهم به شمار مي‌رود و طرق بسياري از اجازات محدّثين در قرون اخير به او و از او به پدرش و شهيد ثاني منتهي مي‌شود. وي از 25 سالگي در تفسير قرآن به تدقيق پرداخته و آن را اشرف علوم دانسته است. مهمترين کوشش بهائي، ارائه توجيه و تعليلي در مورد وضع معاني جديد براي تقسيم‌بندي احاديث ازسوي متأخران است. به گفته وي، وقوع فاصله زماني بين متأخرين و سلف صالح و احتمال از ميان رفتن کتب اصول اخبار، و اشتباه بين احاديث مورد اعتماد قدما با غير آن، و به طور خلاصه انسداد طرق تشخيص احاديث مورد وثوق قدما، باعث شد متأخران به وضع معاني جديد براي اصطلاحاتي چون صحيح، حَسَن و موثّق دست يازند و ملاک جديدي براي تميز اخبار ارائه دهند. وي همچنين به ريشه‌هاي تقسيم‌بندي قدما و تعريف آنان از صحيح و حسن و موثق اشاره مي‌کند. گذشته از علوم و معارف اسلامي، مهمترين حوزه فعاليت علمي بهائي، رياضي و سپس معماري و مهندسي بوده و در جغرافيا و نجوم نيز تبحر داشته است.آثارشیخ بهائی يکي از پرکارترين علماي جهان اسلام از نظر تأليف و تنوع در آن بوده است. تعداد تأليفات او را با توجه به رساله‌ها و تحشيه‌ها و تعليقه‌ها، 123 عنوان دانسته‌اند. با توجه به گستره دانش شيخ بهايي، آثار او در زمينه‌هاي متنوعي هستند و از فقه، علوم قرآني، ادعيه و مناجات، اصول اعتقادات گرفته تا حکمت و فلسفه و حتي رياضيات و علوم غريبه را شامل مي‌شوند. از جمله آثار مشهور او مي‌توان به جامع عباسي اشاره کرد که او اين کتاب را به درخواست شاه عباس اول، درباره احکام فقهي و به زبان فارسي نگاشت. اين اثر، ابتکاري نو در نگارش متون فقهي به شمار مي‌رود و برخي از صاحب نظران از آن به عنوان اولين دوره فقه غيراستدلالي به زبان فارسي ياد مي‌کنند که به صورت رساله عمليه نوشته شده است‏.آثار معماري و مهندسي شيخ بهائي نيز قابل توجه مي‌باشد مانند اثر مهندسي تقسيم آب زاينده‌رود براي 7 ناحيه از نواحي اصفهان که خصوصيات آن به تفصيل در سندي که به طومار شيخ بهائي شهرت دارد آمده است. گنبد مسجد امام اصفهان، طراحي کاريز نجف آباد معروف به قنات زرين‌کمر، تعيين دقيق قبله مسجد امام اصفهان، طراحي نقشه حصار نجف، طراحي و ساخت شاخص ظهر شرعي در مغرب مسجد شاه اصفهان و نيز در صحن حرم مطهر حضرت رضا عليه‌السلام، طرح ديواري در صحن حرم حضرت علي(ع) در نجف به قسمي که زوال شمس را در تمام ايام سال مشخص مي‌کند، طراحي صحن و سراي مشهد به صورت يک 6 ضلعي، اختراع سفيدآب که در اصفهان به سفيدآب شيخ معروف است، ساختن منارجنبان، طراحي گنبد مسجد امام اصفهان که صدا را 7 مرتبه منعکس مي‌کند و ساختن ساعتي که نياز به کوک کردن نداشت.شيخ بهايي اشعار بسياري به فارسي و عربي نيز سروده است که بيشتر آنها را در کتاب کشکول‏ آمده است و مضاميني عرفاني و صوفيانه دارد. کليات اشعار فارسي او شامل غزليات، مثنويات (نان و حلوا، شير و شکر، نان و پنير)، قطعات، رباعيات، مستزاد و مخمس توسط سعيد نفيسي در 103 صفحه، اولين بار در 1316ش به چاپ رسيد.گفته شده اين کليات ناقص بوده و شامل کليه‏ اشعار فارسي نبوده، اشعار عربي را ندارد و همچنين انتساب‏ بعضي از اشعار آن به بهايي، جاي ترديد دارد. گفته شده اشعار بهايي شباهت بسياري به مثنوي جلال الدين بلخي دارد.بهايي آثاري نيز در نثر فارسي دارد که مهم‎‏ترين آنها به زبان فارسي کتاب پند اهل دانش و هوش به زبان‏ گربه و موش است. شيخ در اين اثر بعضي موضوعات و مسائل عرفاني و صوفيانه را به شيوه رمز و تمثيل آورده است. موش و گربه درواقع شامل انتقادات بهايي به تصوف دروغين و صوفي نمايان است. کتاب بهايي از يک‏ سو متاثر از موش و گربه منظوم عبيد زاکاني و ازسوي ديگر تأثيرگذار در رساله‏ منثور جواهر العقول منسوب‏ محمد باقر مجلسي (چاپ 1324ق) است.وفاتبهاءالدين عاملي چند روز قبل از مرگ با جمعي از همراهان و شاگردان خود به زيارت قبر بابا رکن‌الدين شيرازي رفت و مکاشفه‌اي برايش روي داد که از آن نزديک بودن مرگش را استنباط کرد. بهائي از آن پس خلوت گزيد و بعد از 7 روز بيماري از دنيا رفت. برخي سال وفات شيخ بهايي را 1030ق ذکر کرده‌اند. اما نظام‌الدين ساوجي، شاگرد بهائي و تمام‌کننده جامع عباسي، وفات وي را در 1031ق ذکر کرده است.*شيخ بهايي يکي از پرکارترين علماي جهان اسلام از نظر تأليف و تنوع در آن بوده است. تعداد تأليفات او را با توجه به رساله‌ها و تحشيه‌ها و تعليقه‌ها، 123 عنوان دانسته‌اند*شيخ بهايي در تمام علوم رسمي زمان خود دست داشت و در شماري از آنها منحصر به فرد بود*بهائي به تقاضا و درخواست شاهان صفوي، شيخ‌الاسلام، بالاترين منصب رسمي ديني شد