تحولات تاريخ کتابت متن قرآن کريممروري بر ويژگيهاي "مصحف مشهد رضوي"7ترتيب سورهها در مصحف مشهد رضويو
تحولات تاريخ کتابت متن قرآن کريممروري بر ويژگيهاي "مصحف مشهد رضوي"7ترتيب سورهها در مصحف مشهد رضويوضعيت اوليۀ «مصحف مشهد» در ميان ديگر مصاحف کهن قرآني شناخته شده به خط حجازي در جهان، بسيار متفاوت و خاص است. در سدۀ نخست هجري، کتابت برخي مصاحف قرآني با ترتيبي متفاوت از سورهها امري ناممکن نبوده است. علاوه بر اشاره به اين امر در روايات مختلف سنت اسلامي، نمونههايي از اين مصاحف (مثلاً سه نسخۀ 01-27.1 و 01-28.1 و 01-32.1) در دارالمخطوطات صنعاء باقي مانده است. مصحف مشهد رضوي نيز از اين دست قرآنهاي کهن بوده است که در آغاز کتابت، سورههاي آن مطابق با ترتيب ابن مسعود نوشته شده، و در دورههاي بعدي، ترتيب سورهها در آن اصلاح شده است. با دقت در مواضع پاياني و آغازين سورهها، به روشني درمييابيم با آنکه متن مصحف مشهد رضوي علي الاصول مطابق با متن رسمي عثماني است، ترتيب سورههاي آن در اصل، مطابق با ترتيب عثماني نبوده است. اين ترتيب بعدها با عمليات حک و اصلاح مطابق با ترتيب عثماني درآمده است. تنها در هفت موضع از مصحف مشهد رضوي، آيات انتهايي و ابتدايي سورهها دست نخورده است. اين بدان معناست که مصحف مشهد رضوي در اين مواضع داراي ترتيب سورههايي مطابق با ترتيب استاندارد عثماني بوده، و لذا اصلاح کنندۀ مصحف آن مواضع را بدون تغيير و دستخوردگي رها کرده است. اکنون اين پرسش مطرح است که ترتيب سورهها در وضعيت اوليۀ مصحف مشهد رضوي مطابق با کداميک از مصاحف صحابه بوده است؟با بررسي دقيق تمام سرسورهها در مصحف مشهد رضوي، درمييابيم که از ميان روايتهاي مختلف منسوب به صحابه چون امام علي بن ابيطالب عليهالسلام، ابنمسعود، أبي بن کعب و ديگران، ترتيب اصلي سورهها در مصحف مشهد رضوي، شباهت کاملي با ترتيب ابنمسعود داشته است. ترتيب سورهها در روايت عثماني و ابنمسعود در هشت موضع ــ و بنا به نقل ابننديم، در دوازده موضع ــ با يکديگر تطابق دارند. مثلاً سورههاي «هود و يوسف»، «عنکبوت و روم»، «سبأ و فاطر»، «زمر و غافر»، «فصلت و شوري»، «ذاريات و طور»، و«مرسلات و نبأ» هم در ترتيب عثماني و هم در ترتيب ابنمسعود پشت سر هم قرار ميگيرند. شگفت آنکه دقيقاً در همين موارد است که مصحف مشهد رضوي به بازسازي، و عميات برش و الحاق مجدد،براي اصلاح ترتيب سورهها نياز نداشته است. يعني متن مصحف مشهد رضوي در اين مواضع کاملاً دست نخورده باقي مانده و دستخط کاتب اصلي بههم نخورده است، اما به جز اين جاها، در تمام ديگر موارد، برگههاي حاوي آغاز يا پايان سورهها در مصحف مشهد رضوي دستکاري شدهاند. چنين شاهدي قوي به نفع هيچيک از ترتيبهاي سور، از جمله أبي بن کعب يا امام علي عليهالسلام در مصحف مشهد رضوي وجود ندارد. فيالمثل ترتيب قرآن أبي بن کعب و قرآن عثماني در 16 مورد با يکديگر تطابق دارند که هيچ يک از آنها را در نسخۀ مشهد به صورت متوالي نميتوان يافت. پرسش مهمتر اينکه، چرا بايد کسي متن کامل قرآن را براساس روايت رسمي عثماني، اما با ترتيب ابنمسعود از سورههاي قرآني بنويسد؟ پاسخ تفصيلي به اين پرسش در مقدمۀ انتشار يافته در چاپ فاکسيميلۀ مصحف مشهد رضوي آمده است. دست خوردگي و اصلاح در ترتيب سورههاي يوسف و رعددست نخوردگي و عدم اصلاح در ترتيب سورههاي هود و يوسف
