تحولات تاريخ کتابت متن قرآن کريممروري بر ويژگيهاي "مصحف مشهد رضوي"5فهرست برگهاي مصحف مشهد رضوياين فهرست براساس ترتيب صحيح آيات و سورههاي قرآن از آغاز تا انتها تدوين شده است. بنابراين چنانچه در ترتيب صحافي شدۀ نسخه، برگهاي جابجا يا پشت و رو قرار گرفته باشد، اين برگه با ذکر دقيق شماره، در جاي صحيح خود قرار گرفته و در ستون اول با رنگ بنفش هايلايت شده است. همچنين در ستوني جداگانه به اصلي بودن برگه يا تکميلي و الحاقي بودن آن اشاره شده است.A نسخۀ 18B نسخۀ 4116براي سهولت و يکدستي در ارجاع به برگههاي مختلف اين مصحف واحد، از نظامي ويژه استفاده ميکنيم. در اشاره به برگههاي نسخۀ 18، از حرف A، و در اشاره به برگههاي نسخۀ 4116، از حرف B استفاده ميکنيم. از اين رو، فيالمثل برگ A12a به معناي برگۀ 12رو از نسخۀ 18 است و B12b به معناي برگۀ 12پشت از نسخۀ 4116 خواهد بود.املا و رسم در مصحف مشهد رضوياملا يا قواعد نگارش کلمات در بخش اصلي نسخه تمايل روشني به سمت کهنه گرايي يا رسم ناقص (scriptua defectiva) دارد و نشان از قدمت پالئوگرافي نسخه است. اين گونه از رسم و املاي کلمات در بسياري از مواضع، نه مطابق با رسم املايي و قياسي کامل شدۀ امروزي است، و نه با «رسم المصحف» يا «رسم عثماني» گزارش شده در آثار کهن اسلامي، از قبيل المقنع (ابوعمرو داني) و مختصر التبيين (ابوداود سليمان بن نجاح) مطابق دارد. مهمترين ويژگي رسم در اين مصحف، حذف الف هنگام نشان دادن صداي /آ/ است. براي اين امر تقريباً در هر صفحه و هر آيه نمونههاي فراوان ميتوان يافت که درصد آن بسيار بيشتر از ساير مصاحف حجازي/مايل شناخته شده است. در اينجا به اختصار تنها به نمونههاي مهمي اشاره ميکنيم که تنها به ندرت در نسخههاي حجازي سدۀ نخست، به آنها برميخوريم.کلمۀ شئ غالباً با الف زائد و به صورت «شاي» نوشته ميشود، «ذو» همواره همراه با يک الف زائد، به صورت «ذوا»، و «اولوا» همواره بدون واو، به صورت «اولا» نوشته ميشوند.حذف الف (نشانۀ صداي /آ/) در بسياري از کلمات رايج است. مثلاً کلمات «قرآن» و «عذاب» غالباً بدون الف و به صورت «عذب» و «قرن» نوشته ميشوند. اين امر بخصوص در کلمات سه حرفي بسيار غريب و خاص مينمايد: نمونههاي زير از اين قبيلاند: «قل» بهجاي «قال»، «کنوا» بهجاي «کانوا»، «صل» بهجاي «صال» (صافات، 163)؛ «ايما» (آلعمران، 24) به جاي «اياما»؛ «امما» (بقره، 124) بهجاي «اماماً»؛ «المل» (بقره، 247) بهجاي «المال»؛ «الذن» (نساء، 16) بهجاي «الذان»؛ «اطع» (نساء، 80) بهجاي «اطاع»؛ «ارد» (مائده، 17) بهجاي «اراد»؛ «ثني» (توبه، 40) بهجاي «ثاني»؛ «اين» (نمل، 65) بهجاي «ايان»؛ «اينا» (يونس، 28) بهجاي «إيانا». همچنين کلماتي مانند «اياه»، «ايانا»، «اياکم»، همواره با حذف الف مياني و به صورت «ايه»، «اينا»، «ايکم» نوشته شدهاند.افزودن الف در برخي کلمات گويي نشاندهندۀ حرکتِ کسره است. مثلاً «جايتَهم» بهجاي «جِئتَهم» (مائده، 110)، «جايتُکم» بهجاي «جِئتُکم» (آلعمران، 49 و 50)، «شائتَ» بهجاي «شِئتَ» (اعراف، 155)، "جايتُکَ» بهجاي «جِئتُک» (شعراء، 26)، «جاينک» بهجاي «جِئنک» (فرقان، 33)؛ و «قد جائتُکم» بهجاي «قد جئتُکم» (زخرف، 63).حذف الف در هنگام اتصال دو کلمه به يکديگر در نمونههايي چون «بلحق» بهجاي «بالحق» (انعام، 151)؛ «بلبينت» بهجاي «بالبينت» (ابراهيم، 9؛ زخرف، 63 و حديد، 25)؛ و «بلغيب» بهجاي «بالغيب» (يس، 11)، از پديدههاي قابل توجه در «مصحف مشهد» است. اين امر تا اندازهاي نشاندهندۀ اثر شفاهيت بر کتابت متن قرآن در سدۀ نخست ميباشد. حذف ياء در نمونههايي چون «اوف الکيل» به جاي «اوفي الکيل» (يوسف، 59) نيز از همين دست ميتواند باشد.حذف الف (که نشانۀ همزه است) در بسياري از کلمات در «مصحف مشهد» رايج است. براي اين مورد، نمونههايي چون «اطمننتم» (نساء، 103)، «وامرتن» (بقره، 282)، «اطفها» (مائده، 64)، «انشنا» (مؤمنون، 19 و قصص، 45)؛ «اشمزت» (زمر، 45)؛ و «تويل» (الأعراف، 53/ الکهف، 78) را ميتوان ذکر کرد.به عکس نمونههاي بالا، افزودن الف به عنوان نشان همزه در کلماتي که عادةً از آن استفاده نميشود، يکي از غرايب املائي در «مصحف مشهد» است. نمونههاي آن را در کلماتي چون «نباوني» (انعام، 143)؛ «راوس» (بقره، 279)؛ «افادة» (ابراهيم، 37 و نحل، 78)؛ «سياه» (بقره، 81) در برگ A5b؛ «لا ياوده» (بقره، 255)؛ و «تجارون» (نحل، 53) ميتوان ديد.حذف نون و ادغام آن در يک حرف ديگر مانند “لام” يا “ميم” نيز قابل توجه است. نمونههاي آن، «الم يکن» بهجاي «ان لم يکن» (نساء، 12 و 176)؛ «الم تفعل» بهجاي «ان لم تفعل» (مائده، 67)؛ «الم ينتهوا» بهجاي «ان لم ينتهوا» (مائده، 73)؛ «الا تعبدوا» بهجاي «ان لا تعبدوا» (هود، 26)؛ «عما» به جاي «عن ما» (اعراف، 166) و «إما» به جاي «إن ما» (رعد، 40) است.حذف واو در کلماتي مانند «اُلا» بهجاي «اولاء» (آلعمران، 119)؛ «اُلي» (فاطر، 1) بهجاي «اولي»؛ «ابنا الله» بهجاي «ابنوا الله» (مائده، 18)؛ «ضعفا» به جاي «ضعفؤا» (ابراهيم، 21)؛ و «شفعا» به جاي «شفعؤا» (روم، 13)؛ از ديگر ويژگيهاي رسم در «مصحف مشهد» است.استفاده از يک دندانه شبيه به براي نشان دادن صداي کشيدۀ /آ/ در نسخههاي کهن به خط حجازي کمابيش رايج است، اما به مرور زمان از ميان رفته است. کلمات زير در «مصحف مشهد» نمونههايي از اين رسم بسيار کهن هستند: «إليه» (مائدة، 73) بهجاي «إله»؛ «ديرهم» (رعد، 31) بهجاي «دارهم»؛ «قرطيس» به جاي «قرطاس» (انعام، 7)؛ و «جنتين» بهجاي «جنتان» (سبأ، 15).
