تحولات تاريخ کتابت متن قرآن کريممروري بر ويژگيهاي «مصحف مشهد رضوي»2"مصحف مشهد رضوي" متشکّل از دو نس
تحولات تاريخ کتابت متن قرآن کريممروري بر ويژگيهاي «مصحف مشهد رضوي»2"مصحف مشهد رضوي" متشکّل از دو نسخۀ قرآني يکي از مهمترين اسناد عيني در شناخت ما از تحولات تاريخ متن قرآن کريم از سدۀ نخست هجري است. اين اثر با 252 برگ، کاملترين مجموعه اوراق از يک قرآن کامل از سدۀ نخست هجري در سراسر جهان به شمار ميآيد که بيش از 95% متن قرآن را در بر دارد. مجموع ويژگيهاي اين مصحف، در کمتر نسخهاي از قرآنهاي کهن به خط حجازي يافت ميشود. با توجه به ويژگيهاي متني اين مصحف، ويژگيهاي رسم، غرائب املائي، اختلاف قرائات، و نهايتاً چينش يا ترتيب بندي سورهها، ميتوان نتيجه گرفت که بخش اصلي اين نسخه در دوراني بسيار زودهنگام، در قرن نخست هجري کتابت شده است. برخلاف اغلب نسخههاي کهن قرآني از سدۀ نخست هجري، متن کامل قرآن در صورت اوليۀ اين مصحف، به روايت رسمي و متداول عثماني، اما براساس ترتيب سوَر منسوب از ابنمسعود کتابت شده، و در سدههاي بعد، ترتيب سورهها در آن تصحيح شده است.با کشف مجموعاً 252 برگه از مصحف مشهد رضوي، اين اثر اکنون بيش از 95 درصد قرآن را شامل ميشود. اين مصحف در شکل کنونياش، در دو بخش مجزا در نسخههاي 18 و 4116 باقي مانده است. نسخۀ ش 18 حاوي نيمۀ نخست قرآن (از آغاز قرآن تا پايان سورۀ کهف)، و نسخۀ ش 4116 حاوي نيمۀ دوم قرآن (از ميانۀ سورۀ طه تا انتهاي قرآن) است. براي سهولت و يکدستي در ارجاع به برگههاي مختلف اين مصحف واحد و نيز در نوشتههاي بعدي، ناگزيريم از نظامي ويژه استفاده کنيم. در اينجا و در اشاره به برگههاي نسخۀ 18، از حرف A، و در اشاره به برگههاي نسخۀ 4116، از حرف B استفاده ميکنيم. از اين رو، فيالمثل برگ A12a به معناي برگۀ 12رو از نسخۀ 18 است و B12b به معناي برگۀ 12پشت از نسخۀ 4116 خواهد بود.قطع مصحف عمودي و نسبتاً بزرگ است. اندازۀ برگههاي آن براساس اندازهگيري در نسخۀ ش 18، 5/34×2/46 سانتيمتر، و در نسخۀ 4116، حدوداً 30×40 سانتيمتر است. به دليل آسيبديدگي اطراف پوست، مَسطَر يا سطح نوشته باقيمانده در برگههاي اين دو نسخه مختلف، و مابين 29×40 تا 27×39 سانتيمتر متغير است. هر صفحه معمولاً 22 يا 23 سطر دارد، اما گاه تعداد سطور در برگه به 20 سطر کاهش، يا به 25 سطر افزايش مييابد. اين تعداد سطر و نيز قطعِ عمودي و اندازۀ نسبتاً بزرگ مصحف، در قياس با ساير نسخههاي کهن موجود در گنجينۀ قرآن کتابخانۀ آستان قدس رضوي خاص و متمايز مينمايد، آن را همچنين در قياس با ساير مصاحف شناخته شده به خط حجازي يا مايل در کتابخانهها و موزههاي خارج از ايران، بسيار برجسته ميسازد؛ از اين رو، ميتوان مصحف مشهد رضوي را همانند نسخۀ ŞE 71 (41.2×36 سانتيمتر) در موزۀ هنرهاي ترکي و اسلامي (اسلامبول)، نسخۀ Is1404)47×38 سانتيمتر) در کتابخانۀ چستربيتي (دابلين)، نسخۀ DAM 01-29.1)42×30 سانتيمتر) در دارالمخطوطات (صنعاء)، و نسخۀ Marcel3)41×37 سانتيمتر) در کتابخانۀ ملي روسيه (سنپترزبورگ) در قطع سلطاني (Folio volume) دانست.هر دو بخش مصحف مشهد رضوي در وضعيت کنونيشان مرمت شدهاند؛ بخشهايي از آنها را با تکههايي از قرآنهاي متأخر به خط کوفي تکميل، و گاه با دستخطي نَسخ و کاملاً امروزي تکميل، يا اصطلاحاً کسرنويسي کردهاند. با صرف نظر از برگههاي افزوده شده به مصحف، بحث اصلي ما در اين يادداشت، بر بدنۀ اصلي مصحف مشهد رضوي متمرکز است که به خطي کهن (با سبک حجازي يا مايل) نوشته شده است. دستخط اين بخش، برخي ويژگيهاي موجود در خط حجازي را در خود دارد که فرانسوا دِروش آن را از نوع خط BIa ميشناسد. اين نوع دستخط بسيار نزديک و مشابه است به دستخط حجازي بهکار رفته در نسخۀ Ma VI 165 در کتابخانۀ دانشگاه توبينگن، نسخۀ Witzestein II 1913 در کتابخانۀ دولتي برلين، و نسخۀ Arabe 331 در کتابخانۀ ملي فرانسه.119 برگۀ آغازين نسخۀ 18 بر روي پوست کتابت شده، اما در انتها، برگهاي کاغذي (A120) افزوده شده که در آن، آيۀ پاياني سورۀ کهف با خطي بسيار جديد و دستخط کاتبي بسيار متأخر کتابت شده است. اطراف تمام پوستبرگههاي نسخۀ 18، به منظور حفظ و مرمت آن از پوسيدگي شديد (احتمالاً در دورۀ قاجاريه)، با نوارچسبهايي کاغذي در چهار طرف صفحه مرمت و پوشيده شده است؛ بدين سبب برخي از قسمتهاي آغازين و پاياني سطور را نميتوان مشاهده کرد، و در بسياري از برگههاي اين نسخه (مثلاً در برگۀ A118b)، سطر اول يا سطر انتهايي قابل رويت نيست.نسخۀ 4116 نيز حاوي 129 پوستبرگه است، اما هفت برگۀ انتهايي آن (از انتهاي سورۀ نبا تا آخر قرآن) همگي بعداً با خط کوفي متفاوتي کتابت و افزوده شدهاند؛ لذا آنها را از بخش الحاقي به مصحف مشهد رضوي ميشماريم. با آنکه پوستبرگههاي نسخۀ 4116، در قياس با نسخۀ 18 از فرسودگي شديدتري رنج ميبرند، در مرمّت اطراف آن، بهعکسِ نسخۀ 18، از نوارچسبهاي کاغذي استفاده نشده، بلکه حاشيههاي پيراموني اغلب برگهها در سال 1390 شمسي با کاغذ مرمت شدهاند.
