پايان دوران «آبهاي آرام» ميان يونان و ترکيه*محمود فاضليديپلمات سابق و تحليلگر امور بينالمللدر هفته
پايان دوران «آبهاي آرام» ميان يونان و ترکيه*محمود فاضليديپلمات سابق و تحليلگر امور بينالمللدر هفتههاي اخير رايزنيهاي سياسي يونان و ترکيه براي کاهش تنش ميان دو کشور ادامه داشت. در نهمين دور گفتگوهاي ديپلماتهاي دو کشور يونان و ترکيه پيرامون «برنامه اقدام مشترک نشست دستورکار مثبت»، پروژهها و همکاريها در حوزه تجارت و اقتصاد، گمرک، گردشگري، حمل و نقل، نوآوري، علم و فناوري، کشاورزي، حفاظت از محيطزيست، تامين اجتماعي و بهداشت، نسل جوان، آموزش، ورزش و همکاريهاي کارآفرينهاي طرفين مورد بررسي قرار گرفت. طرفين ادعا کردند که به غير از موضوعاتي که پيشتر با موفقيت به سرانجام رسيدهاند، در شماري ديگر از محورهاي دستورکار نيز پيشرفت قابل توجهي حاصل شده است.اما همزمان تهديدهاي مقامات افراطي يونان عليه ترکيه وارد مرحله جديدي شده است. دندياس وزير دفاع يونان که بارها مواضع تندي عليه ترکيه اتخاذ کرده تأکيد دارد " يونان نه تهديد ميکند، نه ادعاي ارضي دارد و نه بهدنبال تجديدنظرطلبي است، اما در برابر تحريکها عليه کشور و اقدامات مغاير با حقوق بينالملل، سکوت نخواهد کرد. خطرناکترين سناريو آن است که ترکيه تصور کند ميتواند يونان را وادار به سکوت کند يا تهديد جنگ را به وضعيتي عادي تبديل نمايد. آتن در عين حفظ سياست «آبهاي آرام» در روابط دوجانبه، از مواضع اصولي خود عقبنشيني نکرده و تحديد فلات قاره و منطقه انحصاري اقتصادي را تنها موضوع مورد اختلاف دو کشور و مسئله قابل مذاکره ميداند."آتن مدعي است ترکيه با بازگشت به راهبرد تشديد تنش از طريق نقض حريم هوايي يونان در درياي اژه، پيام ترک سياست «آبهاي آرام» را اعلام ميکند. آنکارا اگرچه مدعي است پرواز جنگندههايش در حريم هوايي بينالمللي انجام ميشود، اما طرف يوناني چنين ادعايي را رد ميکند و براين اعتقاد است که تغيير رويکرد ترکيه از چند ماه قبل نمايان شده و بازگشت وزارت دفاع ترکيه به تاکتيکهاي پيش از فوريه 2023 (1402ش)، که شامل نقض حريم هوايي يونان در اژه است، نشانهاي آشکار از پايان دوره کاهش تنش ميان دو کشور بهشمار ميرود.ترکيه در ماههاي گذشته با اعلام نقشه برنامهريزي فضايي دريايي يونان و پروژه اتصال شبکههاي برقي يونان- قبرس- اسرائيل (GSI) سياستهاي خود را ادامه ميدهد. نشست اخير سران يونان- قبرس- اسرائيل در بيتالمقدس که آنکارا آن را «ائتلاف ضد ترکي» ميخواند، در تغيير رويکرد ترکيه تأثيرگذار بوده است.يکي از عوامل اصلي تضعيف گفتگوهاي دوجانبه، برداشت کاملا متفاوت آتن و آنکارا از «اعلاميه آتن» در دسامبر 2023 (1402ش) است. يونان اين اعلاميه را چارچوبي براي ايجاد فضاي حسن نيت و زمينهسازي براي گفتگو در مورد اختلافات اساسي ميداند، درحالي که ترکيه آنرا به منزله تعليق اقدامات در درياي اژه و شرق مديترانه تفسير ميکند.اولين پيام ترکيه در ژوئيه 2024 (1403ش) و با منع تحقيقات مربوط به پروژه اتصال شبکههاي برق يونان و قبرس ارسال شد. ارائه نقشه برنامهريزي فضايي دريايي يونان و واگذاري دو بلوک دريايي در جنوب جزيره «کرت» در يونان به شرکت آمريکايي «شورون»، منجر به تقويت مواضع جريانهاي تندرو در داخل ترکيه شد.نحوه مديريت موضوع «شورون» ازسوي يونان با انتقادهايي همراه بود، چراکه مصر نيز از عدم اطلاعرساني قبلي درباره اين اقدام بهشدت ناراضي شد. در ماههاي گذشته بهويژه پس از لغو ناگهاني ديدار برنامهريزي شده ميان نخستوزير يونان با رئيسجمهوري ترکيه در نيويورک، و همچنين ديدار اردوغان با ترامپ در کاخ سفيد، نشانههاي تغيير اين روند بود. همزمان تخلف کشتيهاي ماهيگيري ترکيه در آبهاي يونان افزايش يافت و اخيرا درگيري محدودي ميان شناورهاي گارد ساحلي دو کشور در نزديکي جزيره «آگاثونيسي» يونان رخ داد. هشدار مستقيم وزير دفاع ترکيه در مورد احتمال استقرار سامانههاي موشکي در جزاير اژه از ديگر موارد مهم در روابط دو طرف بود. ترکيه اين اقدام را نقض وضعيت اين موضوع ناراضي است که برخي از اين سامانهها و تسليحات از جمله سامانههاي ضد پهپادي داراي فناوري اسرائيلي هستند. آنکارا همگرايي راهبردي يونان و اسرائيل را بهعنوان «ائتلاف ضدترکي» ارزيابي ميکند.بررسي آمار سالهاي گذشته نشان ميدهد که آخرين سال اوج تنشهاي دو کشور، سال 2022 (1401ش) بود. سالي که در آن 11258 مورد نقض حريم هوايي، 333 درگيري رهگيري و 234 پرواز بر فراز قلمرو يونان ثبت شد. در سال 2023 (1403ش)، اين ارقام کاهش يافت و عمدتا به ژانويه و اوايل فوريه، پيش از وقوع زلزلههاي ويرانگر جنوب ترکيه، محدود شد. در سال 2024 (1403ش) با فعال بودن کانالهاي ارتباطي بين دو کشور، هيچ مورد نقض حريم هوايي ثبت نشد و تنها برخي تخلفات مربوط به مقررات پروازي در محدوده منطقه پروازي آتن (FIR) گزارش شد.منابع يوناني ادعا ميکنند بازگشت ترکيه به تنش ناشي از احساس محاصره ساختار نظامي اين کشور است، ساختاري که همکاري سه جانبه يونان، قبرس و اسرائيل را در تضاد با منافع ترکيه ميبيند. اين فضاي تنشآلود تأثير منفي مستقيمي بر روابط کلي يونان و ترکيه گذاشته است. وزارت دفاع ترکيه اعلام کرد ابتکار سه جانبه اسرائيل، يونان و قبرس را نميتوان بهعنوان تهديدي نظامي عليه ترکيه تلقي کرد و آنکارا همچنان به حفظ ثبات در منطقه و تداوم گفتگو پايبند است. پروازهاي جنگندههاي ترکيه در حريم هوايي بينالمللي صورت گرفته و اين کشور بهدنبال حل و فصل تمامي اختلافات با يونان از راههاي مسالمتآميز و از طريق گفتگو و مذاکره در چارچوب حقوق بينالملل، حسن نيت متقابل و روابط حسن همجواري است.وزير دفاع يونان در واکنش به مواضع طرف ترک تأکيد دارد «يونان هيچ تهديدي عليه همسايگان خود مطرح نکرده و هيچ ادعاي ارضي يا مطالبه ديگري عليه هيچ کشوري نداشته است، چه رسد به اينکه تهديد جنگي صادر کرده باشد.»«يراپتريتيس» وزيرخارجه يونان بارها اعلام کرده «هدف اصلي آتن ايجاد «روابطي عادي و باثبات» با ترکيه است. ترکيه همسايه ماست و بايد با آن گفتگو کنيم. نبايد ديدار و گفتگو ميان دو کشور به يک خبر غيرعادي تبديل شود. ما با چالشها و مسائل مهم مشترکي روبهرو هستيم و گفتگو امري ضروري است که جغرافياي آنرا به ما تحميل ميکند. کانالهاي ارتباطي ميان دو کشور هرگز بسته نشده است. وجود اين کانالها بسيار مهم است تا بتوانيم از بروز بحران پيشگيري کنيم، نه اينکه پس از وقوع بحران بهدنبال راه حل باشيم.»
