قیام ۱۹ دی مردم قم در سال ۱۳۵۶ صرفا یک تظاهرات و اقدام علیه رژیم پهلوی نبود بلکه دارای ریشه های تاریخی است که تا پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن ۱۳۵۷ منشاء حوادثی مهم شد. تحلیل وقایع موجود پیش از واقعه ۱۹ دی نشان می دهد قیام مردم قم با عنایت به فضای سیاسی، اجتماعی، نظامی و اقتصادی دهه ۵۰ صورت گرفت. شرایط سیاسی آن دوران به گونه ای بود که شاه توانسته بود از خود در منطقه تصویری مهیب و با صلابت و در عین حال اصلاح گر و معتقد به آزادی و توسعه سیاسی نشان دهد. ایران از نظر نظامی نیز خود را دارای قدرتی بالا می دانست و رژیم پهلوی با قابلیت ۴۰۰ هزار نفر نیروی نظامی و مجهز به پیشرفته ترین تسلیحات نظامی مدعی ژاندارمی خاورمیانه بود.
شهادت آیت الله حاج آقا مصطفی خمینی اولین مرحله شکلگیری قیام ۱۹ دی بود. حاج سید مصطفی در ۴۷ سالگی در یکم آبان ۱۳۵۶ در نجف اشرف و به طور مرموز و ناگهانی درگذشت. پزشکان علت وفات او را مسمومیت دانستند و برای روشن شدن امر پیشنهاد کالبد شکافی دادند که امام خمینی با آن مخالفت کرد. ساواک و دولت عراق علت مرگ او را سکتۀ قلبی اعلام کرد. با این حال گفته شد حکومت پهلوی و ساواک در فوت او نقش داشتهاند. خبر به سرعت در قم پخش می شود و در گزارش های ساواک آمده که شرکت کنندگان در مراسم حاج آقا مصطفی افزون بر ۶۰ هزار نفر بوده اند و مجالس ختم یکی پس از دیگری برگزار می شود و منبری ها در این مجالس به افشاگری و بیان اهداف امام خمینی می پردازند. آیین ها ادامه می یابد و گروه ها و اقشار مختلف جامعه آن زمان، اقدام به برگزاری مجالس ختم و یادبود در سرتاسر ایران می کنند و خشم خود و پیروی از امام خمینی را به منصه ظهور می رسانند. حمایت مردم از امام خمینی ، موجب خشم شخص شاه ، دربار و ساواک شد و لذا داريوش همايون، وزير اطلاعات و جهانگردي رژیم پهلوی مقاله ای را جهت انتشار به روزنامه اطلاعات داد. مسعودي صاحب امتياز روزنامه، پس از با خبر شدن از مفاد مقاله، آن را براي آينده روزنامه خطرناك يافت و نگران و اكنش علما و روحانيون شد. اما در تماس هايي كه با وزير اطلاعات و جهانگردي و نخست وزير (آموزگار) گرفت، دريافت كه برخي از مفاد تند و تحريك آميز آن مقاله به خواست شاه گنجانده شده است.
با درج مقاله توهین آمیز در هفدهم دی ماه سال ۱۳۵۷ تحت عنوان «ایران و استعمار سرخ و سیاه» در روزنامه اطلاعات، رژیم شاه با عکس العمل جدی روحانیت و توده مردم مواجه شد و در هفدهم دی، حوالی عصر حدود ۴۰۰ نفر از طلاب حوزه علمیه قم در مسجد اعظم اجتماع کردند و در ادامه تعدادشان به حدود ۲ هزار نفر رسید. این جمعیت سپس از مسجد خارج شدند و در خیابان های اطراف حرم مطهر حضرت معصومه(س) اقدام به تظاهرات و سردادن شعارهایی در حمایت از آیت الله خمینی کردند. هجدهم و نوزدهم دی ماه دروس حوزه علمیه قم تعطیل شد و طلاب و مردم قم اقدام به برگزاری تظاهرات کردند و رژیم که از این وضعیت سخت عصبانی بود دستور سرکوب شدید مردم را صادر کرد.
تجمع ها در نوزدهم دی ماه ۱۳۵۶ ( برابر با بیست و نهم محرم ۱۳۹۸)، شکل منسجمی به خود گرفت. با تعطیل شدن بازار قم در حمایت از حوزه و محکوم کردن اقدام نظام پوشالی پهلوی و نیز ادامه تعطیلی دروس حوزه، جمعیت زیادی به راه افتاد و حرکت به طرف منازل آیات عظام و مراجع تقلید در حمایت از امام خمینی باعث تقویت روحیه انقلابی مردم شد. مراجع و علما نیز با سخنرانی های کوبنده شان رژیم پلید پهلوی را آماج حملات خویش قرار دادند
عصر ۱۹ دی ماه سال ۵۶، ماموران شهربانی و ساواک در چهارراه صفائیه که بعدها به چهارراه شهدا معروف شد راه مردم را سد کردند و آنان را به گلوله بستند. شهادت عده ای از بی گناهان قلب های همه را به درد آورد و شعله زبانه های آتش قیام ۱۹ دی ماه مردم قم با برگزاری چهلم شهدای قم در ۲۹ بهمن ۵۶ در شهر تبریز باعث شد و عده ای هم در تبریز به شهادت رسیدند. برگزاری بزرگداشت شهدا بطور سلسله وار در شهرهای مختلف کشور ، حرکت مردم به سوی پیروزی انقلاب را سریع تر نمود.
