از راکت بغداد تا موشک تلآويو
خاطرات محسن هاشمي رفسنجاني از صنعت موشکي ايران 1366-1370
11
در مقام تبيين بايد تأکيد كنم که اين محاسبات بر چند فرض استوار بود. نرخ تبديل ارز مورد استفاده، شرايط خريد موجود در بازار بينالمللي و اينكه چه بخشهايي از زيرمجموعهها را بايد وارد كرد يا در داخل توليد نمود. از اين رو هر مقايسهاي بايد با ذكر اين مفروضات ارائه شود. نبايد فراموش کنيم در شرايطي كه واردات دشوار يا ناممکن است، صرفهجويي ارزي تنها يك بُعد قضيه است.
بعد از اين محاسبات اقتصادي، آنچه روشنتر ميشود، اهميت استراتژيک خودکفايي بود. توان تداوم تدارک در شرايط تحريم، افزايش دانش فني صنعتي، پايهگذاري زنجيره تأمين داخلي و ايجاد اشتغال متخصص از جمله منافع غيرمستقيمي بودند که محاسبات صرفاً ارزي بهخوبي آنها را نميگفت. به عبارت سادهتر، وقتي تكيهگاهت داخلي باشد، هر ارز خارجي پساندازشده فقط ارقام حسابداري را بهتر نکرده، فرصتها و امنيت ملي بيشتري نيز برايت خريده است.
در مرحلهاي كه طرحها از حوزه تحقيق و نمونهسازي بيرون ميآيند و نفس توليد انبوه به گوش ميرسد، بايد فضاي کار را از کارگاهها و كارخانههاي پراکنده به مجموعهاي سازمانيافته و متمركز منتقل شود. در سالهاي ابتدايي، سياست اين بود که از ظرفيت کارخانجات عمومي کشور حداکثر استفاده براي تحقيقات و ساخت نمونهها برده شود. اين راه بيش از هر چيز نشاندهنده ابتکار و صرفهجويي و سرعتعمل بود. قطعات حساس در کارخانههاي موجود نمونهسازي ميشد و براي توليد آزمايشي هم همان زنجيره بهکار گرفته ميشد اما بهتدريج ضعفها نمايان شد. دستگاههاي عمومي اغلب دقت لازم را نداشتند. فرسودگي و پراکندگي مراکز توليد، باعث اتلاف وقت و افزايش هزينهها ميشد و بعضي قطعات با تجهيزات پراکنده، قابل توليد انبوه نبودند.
اين واقعيت راه را براي تصميمگيري روشن كرد. براي توليد انبوه و کنترل و تضمين قابلاطمينان کيفيت، بايد کارخانهاي تخصصي با ماشينآلات مربوط و خطوط منظم ايجاد ميشد. طرح استقرار اين کارخانه همچنين بر انعطافپذيري متمرکز شد تا بتواند پاسخگوي تنوع قطعات براي انواع موشکها باشد. براي اين منظور، و به خاطر دستيابي به سرعتعمل بيشتر، بعدها از برخي امکانات موجود بهره گرفته شد. از جمله شرکت پارسحفاظ در شهر صنعتي قزوين، کارخانههاي کالري و آزمايش در خيابان دماوند و زميني در منطقه حفاظتشده خجير براي استقرار و توسعه فعاليتها اختصاص يافت.
به ياد دارم اواخر فروردين 1366، اعضاي کميسيون مشورتي مسائل آمريکا نزد پدر آمدند و گزارشي از وضعيت موشکهاي فونيکس و مشکلات ادامه طرح آوردند. چند روز بعد، غلامرضا فروزش، وزير جهاد سازندگي با گروهي نزد پدر آمدند و از طرح توليد راکت با برد بيش از 100 کيلومتر سخن گفتند. همه اميدوار بودند تا توليد انبوه بتواند تعادل را در دست ما قرار دهد. همان روزها از پدر شنيدم که موضوع فروش موشک فونيکس به ايران مطرح شده، اما بعيد بود که اين معامله عملي شود. محسن رضايي، فرمانده سپاه هم به پدر گفته بود که شش قبضه موشک استينگر زمينبههوا دوشپرتاب از مجاهدين افغاني به دست سپاه افتاده است که امکان کپيسازي داشت. اين خبر براي کساني که درگير سامان دادن به توان دفاعي بودند، مهم و اميدبخش به شمار ميرفت.
مأموريت بازديد از طرح موشکي جهاد
در اين ايام، ضمن فعاليت در طرح يامهدي، اواخر ارديبهشت 1366، پدر مرا مأمور کرد تا ضمن بازديد از طرح موشکي مهندسي جنگ وزارت جهاد سازندگي در جاده قديم کرج به مديريت شريفيان و مرجوعي، گزارشي دقيق از روند پيشرفت کار فراهم آورم. نام اين پروژه «مجتمع» بود، اختصاري براي «موشک جواب تجاوزات موشکي عراق». در بازديد، با دقت و حوصله زمان کافي صرف شد تا با سازوکار فعاليتها، مراحل فني و پيشرفت پروژه آشنا شوم. آنچه از کاستيها و نيازهاي حياتي برآمد به پدر گزارش دادم. او در پيگيري موضوع کسب توان توليد تسليحات پيشرفته، جدي و مُصر بود، با اين هدف که طرحهاي موشکي هر چه سريعتر به ثمر برسند و بتوانند کارکرد مناسبي در برتري نظامي و نيز بازدارندگي ملموس و مؤثري براي کشور فراهم آورند.
ستاد پشتيباني مهندسي جنگ جهاد سازندگي از سال 1360 فعاليتهاي تخصصي خود را متناسب با نيازهاي جنگ سازماندهي ميکرد و چندين مرکز پژوهشي داشت. از سال 1363 طرح ساخت سوخت جامد مرکب که در راکت و موشک بهکار ميرفت، در دستور کار قرار گرفت. پس از آزمايش موفق «مجتمع مقدماتي»، به توليد آزمايشگاهي و پايلوتپلانت پرکلرات آمونيوم، ماده اصلي سوخت جامد موشک، پرداخت. همان سال راکتي را با سوخت جامد پرتاب کرد و در سال 1365 مجتمع 4 را با استفاده از ميکسرهاي ساخت خود آزمايش نمود. نهايتاً در سال 1367 مجتمع 5 را با برد 140 کيلومتر با موفقيت آزمايش کرد و به سمت توسعه مجتمع 6 با بُرد 200 کيلومتر رفت.
بعدها نيز فرصت پيش آمد تا با فعاليتهاي پروژه «نازعات» به مديريت جعفري در تشکيلات صنايع دفاع پارچين آشنا شوم. تفاوتهايي در نوع سوخت PU و HTPB و در نوع بدنه (لوله فولادي يا لوله فولادي با کشش سرد) وجود داشت و در همين مسير از مراحل ساخت راکت زلزال نيز بازديد شد. در آن روزها، درگير گزارش جلسات مشترک تيمهاي موشکي صنايع سپاه و جهاد شدم تا ميانشان تفاهم بيشتري پيدا شود و همافزا شوند.
براي جبران کمبودها، به اراک سفر کردم تا از کارخانههاي صنايع سنگين بازديد کنم و امکان همکاري براي ساخت قطعات موشکي را بررسي نمايم. پس از بازگشت، به ديدار پدر رفتم. او در انديشه تأمين برخي سلاحها و تجهيزات فني از سوريه بود و تصميم گرفته شد سفري به آن کشور انجام شود. از طرفي 23 خرداد، خبر رسيد که بانک مرکزي هنوز اعتبار خريد موشک از چين را باز نکرده است. پدر با جديت، پيگيري موضوع را در دستور کار قرار داد، چرا که سايه جنگ شهرها در افق کشور نمايان بود و دستيابي به موشک، ضرورتي حياتي و راهبردي براي دفاع و بازدارندگي ايران محسوب ميشد. سفر به سوريه تجربهاي چندان خوشايند نبود. ميزبانان گرمي لازم را در برخورد نشان ندادند. اندکي مأيوس، ولي چارهاي جز ادامه مسير و يافتن راهحل جديد در پيش نبود.
ادامه دارد