جامعيت تفسيرالميزان
به بهانه سالروز بزرگداشت علامه سيد محمدحسين طباطبائي
مقدّمه
بيست و چهارم آبان ماه سالروز درگذشت علاّمه سيدمحمّدحسين طباطبائي است. علامه در طول زندگي با برکت خود آثار گراسنگي از خود بجاي گذشته است که گل سرسبد آنها تفسير الميزان است. اين تفسير، در بيست جلد و بالغ بر ده هزار صفحه به زبان عربي نوشته شد و نگارش تدريجي آن مدّت هفده سال، از 1334 تا 1351 هجري شمسي، به طول انجاميد. اين تفسير که در ترجمه فارسي به حدود دوازده هزار صفحه رسيده، مفصّل‌ترين تفسير شيعي قرن معاصر است. اما مهمترين وجه امتياز اين کتاب، جامعيت آن است.
دو وجه عمده جامعيت الميزان
الف) جامعيت محتوا
جامعيت محتوايي يک تفسير قرآن به اين معنا است که همه ابعاد و زواياي لفظي و معنوي تفسير را مورد توجّه قرار دهد و درباره آنها بحث کند. سپس اگر اين جامعيت با نظمي همراه شود که خواننده را به سادگي به هر يک از زواياي بحث رهنمون شود و هر يک را به سادگي در دسترس فکر او قرار دهد، خود، کمال مطلوب خواهد بود. براي نمونه، در بين تفاسير متقدّم شيعه، تفسير مجمع‌البيان تأليف ابوعلي فضل بن حسن طبرسي، متوفّاي قرن ششم هجري قمري، از اين جهت ممتاز است. طبرسي ذيل هر يک يا چند آيه مرتبط به هم ابتدا جنبه‌هاي لغوي، صرفي، نحوي و ادبي، سپس قرائت‌ها و جهات ادبي مربوط به هر قرائت را متذکّر شده است و آنگاه تفاسير متقدّمان را، از صحابه و تابعان و طبقات بعدي و نظر مفسّران رسمي پيش از خود، آورده و در پايان به نتيجه‌گيري و اظهار نظر پرداخته و اين شيوه را به تقريب در سراسر تفسير مجمع‌البيان رعايت کرده است. امّا با توجّه به تمرکز علاّمه بر تفسير قرآن به قرآن، روشن است که اين گونه مباحث در حاشيه قرار دارند و مفادّ آنها، به جز بحث‌هاي روايي، به حساب تفسير قرآن گذاشته نمي‌شود يا در متن تفسير قرار نمي‌گيرد، ولي امتياز رعايت اين شيوه از نقطه نظر جامعيت قابل انکار نيست.
وجه دوم جامعيت مربوط به منابعي است که مفسّر از آنها استفاده مي‌کند و معلوم است که اين وجه، خود تابعي از وجه نخست است، يعني هر چه محتوا جامع‌تر و پُربارتر باشد، عدد و تنوّع منابع نيز فزوني مي‌يابد.
جامعيت محتوايي الميزان
مؤلّف الميزان جهات لغوي و ادبي و قرائات را به طور مرتّب در آغاز نياورده است و از اين جهت، برتري با تفسير مجمع‌البيان است، ولي در عوض، الميزان چند نکته محتوايي ديگر را به طور مرتّب رعايت کرده که مورد توجّه مؤلّف مجمع‌البيان نبوده است.
نخست اينکه الميزان تقيد به تفسير قرآن به قرآن داشته است. دوم اينکه الميزان به طور معمول بعد از تفسير آيات، مباحث مستقلّ و مرتبطي ذيل عنوان‌هايي از قبيل روايتي، تاريخي، اجتماعي، علمي، اخلاقي، کلامي و فلسفي و ديگر عنوان‌هاي تخصّصي مطرح کرده است و در اين گونه مباحث صرفه‌جويي و امساکي نيز صورت نگرفته است. براي نمونه آياتي از سوره مبارکه بقره پيرامون اعجاز قرآن است. در اين آيات، قرآن کريم مدّعيان را به مبارزه طلبيده است و از ايشان دعوت مي‌کند که اگر اعجاز اين کتاب را نمي‌پذيرند، با هم تشريک مساعي کنند و سوره‌اي مثل آن بياورند و آنگاه پيش‌بيني مي‌کند که هرگز از عهده اين کار بر نمي‌آيند (ر.ک البقره/24ـ23). علاّمه طباطبائي به مناسبت اين دو آيه بحث مفصّلي، بيش از سي صفحه، پيرامون ماهيت اعجاز قرآن، به‌ويژه جهات مختلفي که مبارزه‌طلبي (تحدّي) قرآن ناظر به آنها است، ايراد کرده است و در تمام آن موارد از ديگر آياتي که بيانگر جهات مذکور هستند، به ضميمه روايات استفاده کرده است (ر.ک طباطبائي، بي‌تا، ج1، ص90ـ58).
ب) جامعيت الميزان از نظر منابع
دومين وجه جامعيت الميزان گسترش و تنوّع منابع آن است. در اين کتاب از شمار قابل توجّهي از منابع متقدّم و متأخّر در رشته‌هاي گوناگوني همچون تفسير، روايت، تاريخ، کلام، اخلاق، علوم قرآني، دائرةالمعارف، فلسفه، سياست، لغت، ادب عربي، کُتُب آسماني اديان پيشين يا حتّي نشريات ادواري ايراني و غير ايراني استفاده شده است. در اين بهره‌گيري‌ها، برخلاف شيوه معمول در بسياري از کُتُب علوم اسلامي متقدّم و قرون ميانه يا حتّي متأخّر، در اکثر موارد نام اثر و مؤلّف و نشاني کامل به طور دقيق يادداشت شده است و تنها موارد محدودي نقل قول‌هاي شفاهي علاّمه از ديگران از اين قاعده مستثني گرديده که البتّه جز اين نمي‌توانست باشد و اينها نيز به نوبه خود ارزش اين اثر را افزون مي‌سازد. تنوّع منابع مورد استفاده الميزان محتوا را نيز پُر بار نموده است و در عين حال، تقيد مؤلّف به تحقيق در آيات به شيوه «تفسير قرآن به قرآن» نيز به نوبه خود موجبات استقلال وي در آراي تفسيري را فراهم آورده است.
نظري بر منابع الميزان
1) منابع تفسيري
هر مفسّر لايق بر خود فرض مي‌داند که از افادات تفسيري گذشتگان، از اساتيد فنّ و آغازگران تفسير، بهره ببرد تا هم از تکرار بپرهيزد و هم ذوق خويش را بارور سازد. متأسفانه بوده و هستند مفسّراني که به اين امر مهم کمتر توجّه کرده‌اند، ولي الميزان از جهت اعتناي عملي به اين فرضيه علمي ممتاز است، به طوري که گويي در مطالعه اين تفسير سرتاسر بيش از يک هزار سال تاريخ تفسير در مقابل ديدگان انسان قرار مي‌گيرد و نکته شايان توجّه اين است که در اين سِير طولاني و گسترده تفسيري، کمترين تفاوتي ميان مفسّران شيعي و سنّي ملاحظه نمي‌شود. قديم‌ترين تفاسير مورد استفاده الميزان منقولات تفسيري صحابه پيامبر(ص) و تابعان و شاگردان ايشان است که دوره‌هاي آغازين و غير مدوّن تفسير را تشکيل مي‌دهند. امّا نخستين اثر تفسيري مکتوب و معتبر که نام آن در الميزان آمده است و مطالبي از آن نقل شده، از تفاسير شيعه، تفسير عياشي تأليف محمّدبن مسعود عياش، از فقهاي اماميه در قرن سوم، و از تفاسير اهل سنّت، جامع‌البيان عن تأويل‌اي القرآن، تأليف ابوجعفر محمّدبن جرير طبري، متوفّاي 310 هجري قمري است (الالوسي،1370 - 103ـ78). در مجموع، الميزان از بيست و هفت تفسير مکتوب شيعي و سنّي استفاده کرده (ر.ک همان) که برخي به نوبه خود تأثيرات قابل توجّهي در قلمرو زماني و مکاني خود داشته‌اند.
الميزان در عين استفاده از منابع تفسيري گوناگون، به دليل تمرکز بر تفسير قرآن به قرآن و جانبي شمردن همه بحث‌هاي علمي، فلسفي، تاريخي و جز اينها، از يک طرف به اين مباحث توجّه کرده است و از طرف ديگر، از در افتادن تفسير به کام تطبيق و از ارتکاب تفسير به رأي، با هر زمينه‌اي برکنار مانده است و به عبارت ديگر، هم گرايش‌ها را طبيعي و مفيد و حتّي لازم شمرده است و منعکس ساخته، و هم تفسير را به سالم‌ترين وجه ممکن ارائه نموده است.
2) روايات ديني در الميزان
رواياتي از پيامبر اکرم (ص) در تفسير پاره‌اي از آيات رسيده است، امّا از آنجا که روايات مجعول نيز شمارشان کم نيست، به يقين نمي‌توان در تفسير روايي به اين احاديث اکتفا کرد. علاّمه طباطبايي مي‌گويد شمار اين روايات ـ آنهايي که معتبر است ـ به دويست و پنجاه نمي‌رسد (ر.ک طباطبائي، 1361، ص62) و در موضع ديگري بر دقّت خود افزوده، متذکّر مي‌شود که روش برخي از صحابه معروف و آشنا، در تفسير قرآن به قرآن اين بود که «گاهي آنچه از پيغمبر اکرم(ص) در معاني آيات قرآني شنيده بودند، در شکل روايت مسند نقل مي‌کردند... متأخّرين از اهل سنّت اين قِسم را نيز جزء روايات نبوي در تفسير مي‌شمارند زيرا صحابه علم قرآن را از مقام رسالت آموخته بودند و مستبعد است که خودشان از خود چيزي گفته باشند» (همان 52ـ51). سپس علاّمه مي‌افزايد که «دليلي قاطع بر اين سخن نيست... در ميان اين روايات صحابي، بسياري از سخنان علماي يهود که مسلمان شده بودند، مانند کعب‌الأخبار و غيره، بدون اسناد يافت مي‌شود. همچنين ابن‌عبّاس بيشتر اوقات در معني آيات به شعر تمثّل مي‌کرد» (همان).
نتيجه آنکه اگر در تفسير روايي به روايات نبوي (ص) اکتفا شود، نياز تفسيري مفسّري که مقيد به اين طريقه است و در عين حال، خود را موظّف به بررسي سند مي‌داند، تأمين نمي‌شود، امّا شيعه اماميه از اين جهت کمتر دچار مشکل است زيرا گفته‌هاي قرآني ائمّه معصومين(ع) را هم که به فراواني روايت شده است و اَسناد آنها نيز قابل تحقيق و تسليم است و آنها را از جهت حجّيت هم‌رديف با حديث نبوي (ص) مي‌شمارد، در اختيار دارد. علاّمه طباطبائي براساس همين پشتوانه، مباحث روايي فراواني را ذيل آيات ايراد کرده است و به عنوان دومين منبع قابل اعتنا بعد از تفسير قرآن به قرآن، مورد توجّه قرار داده است.
3) منابع تاريخي الميزان
در حدود بيست و دو منبع تاريخي در تفسير الميزان مورد استفاده قرار گرفته است و بيشترين منابع متعلّق به اهل سنّت است زيرا بيشتر منابع تاريخي ـ اسلامي نيز متعلّق به اهل سنّت است. همچنين ترجمه‌هايي از برخي آثار تاريخي شرق‌شناسان، از جمله تاريخ تمدّن اسلام تأليف گوستاو لُبون فرانسوي، در ميان منابع تاريخي مورد استفاده الميزان ديده مي‌شود (ر.ک الالوسي، 1370، ص137ـ117).
4) الميزان و کُتُب اديان
الميزان از کُتُب اديان، از قبيل تورات، انجيل، اوستا و شروح و تفاسير مربوط به آنها هم سود برده است و استفاده از اين کُتُب به معني معتبر دانستن اين منابع به طور في‌الجمله است.
5) فرهنگ و دائرةالمعارف
6) نشريات ادواري
از ديگر منابع مورد استفاده در اين تفسير هستند.
*تفسير الميزان در بيست جلد و بالغ بر ده هزار صفحه به زبان عربي نوشته شد و نگارش تدريجي آن مدّت هفده سال، از 1334 تا 1351 هجري شمسي، به طول انجاميد
*جامعيت محتوايي يک تفسير قرآن به اين معنا است که همه ابعاد و زواياي لفظي و معنوي تفسير را مورد توجّه قرار دهد و درباره آنها بحث کند
*در الميزان از شمار قابل توجّهي از منابع متقدّم و متأخّر در رشته‌هاي گوناگوني همچون تفسير، روايت، تاريخ، کلام، اخلاق، علوم قرآني، دائرةالمعارف، فلسفه، سياست، لغت، ادب عربي، کُتُب آسماني اديان يا حتّي نشريات ادواري ايراني و غير ايراني استفاده شده است
