نمادي براي فرهنگ و تعليم و تربيت

عرض ارادتي به استاد فرهيخته مرحوم دکتر علي‌اصغر فاني

اشاره

جامعه فرهنگي و تعليم و تربيت، مردي را از دست داد که بيشتر عمر مفيد خود را صرف تعليم و تربيت و آموزش و پرورش فرزندان کشورش کرد. مرحوم دکتر علي‌اصغر فاني، پرورش‌يافته بطن آموزش و پرورش بود. معلمي را همزمان با سال‌هايي که خود آخرين سال‌هاي تحصيلات در دوره متوسطه را مي‌گذراند در محله امام‌زاده حسن تهران آغاز کرد. پس از سال‌‌ها تدريس در دبيرستان‌هاي جنوب شهر تهران، به رياست اداره دوره متوسطه و سپس به رياست آموزش و پرورش منطقه 16 تهران در جواديه رسيد.در سال 1360 و در اوج ناامني مناطق غرب کشور که توسط مزدوران ضدانقلاب ايجاد شده بود، مديرکل آموزش و پرورش استان کردستان شد. دکتر فاني اين دوران را بهترين ايام زندگيش مي‌دانست. وي در سال 1364 به معاونت آموزشي وزارت آموزش و پرورش منصوب گرديد و سپس معاونت‌هاي توسعه نيروي انساني و طرح و برنامه اين وزارتخانه را تجربه کرد و در دولت يازدهم از مجلس شوراي اسلامي براي وزارت آموزش و پرورش رأي اعتماد گرفت. دکتر فاني برخلاف برخي سياستمداران، سياست‌باز نبود و فردي بسيار اخلاق‌مدار بود که تمام دغدغه‌اش رشد و پايندگي نظام آموزشي کشور بود. از همين‌رو آموزش و پرورشي‌‌ها او را به عنوان تئوريسين و ايده‌پرداز وزارت آموزش و پرورش مي‌شناختند. مرحوم فاني با اينکه از اعضاي برجسته هيأت علمي دانشگاه تربيت مدرس بود اما بازهم دغدغه آموزش و پرورش داشت و پس از کناره‌گيري از سمت وزارت آموزش و پرورش با به راه انداختن «مؤسسه رشد دانش‌آموزان مناطق محروم (مردم)» که مؤسسه‌اي مردم‌نهاد است، همچنان درحال خدمت به آموزش کشور بود. خودش مکرر مي‌گفت: بعد از وزارت، تصميم‌ گرفته‌ام ديگر پست دولتي نپذيرم، اما من به عنوان يک آموزش و پرورشي هيچگاه نمي‌توانم کار تعليم و تربيت جوانان کشورم را رها کنم.

مرحوم دکتر علي‌اصغر فاني رابطه بسيار خوبي با روزنامه جمهوري اسلامي داشت و بارها در مصاحبه‌هاي اختصاصي با روزنامه ما شرکت کردو طرح‌ها و برنامه‌هاي خود براي آموزش و پرورش کشور را تشريح نمود. دکتر فاني اکنون به ديدار حق شتافته، اما بسياري از دغدغه‌ها و طرح‌ها و برنامه‌هاي او باقي است. در جهت ابراز ارادتي به اين مرد پرتوان فرهنگي کشور، فرازهايي از چندين گفتگوي اختصاصي او با روزنامه جمهوري اسلامي در ادوار مختلف را انتخاب کرده‌ايم که از نظر خوانندگان گرامي روزنامه مي‌گذرد.

***

... من از روزنامه جمهوري اسلامي تشکر مي‌کنم، روزنامه‌اي که مي‌توانيم بگوئيم ثابت و استوار است. يعني مواضعي که اين روزنامه در طول اين چند سالي که از تأسيس مي‌گذرد گرفته، مواضع محکم، اصولي، اساسي و منطبق بر شرايط روز با رعايت ارزش‌هاي انقلاب است. از روزنامه جمهوري اسلامي تشکر مي‌کنم که اين فرصت را در اختيار من قرار داد.

... سند تحول نظام آموزشي کشور، سند بسيار مهمي است. بنده گزارشي در آخرين جلسه شوراي عالي انقلاب فرهنگي از ميزان اجراي سند تحول نظام آموزشي کشور ارائه کردم. طبق برنامه کاري شورا گزارش دادم که سند تحول نظام آموزشي که در سال 1391 به تصويب شوراي عالي انقلاب فرهنگي رسيد، الآن به عنوان راهنماي اجرايي همه برنامه‌ها در آموزش وپرورش محسوب مي‌شود. در اين سند تحول 6 زيرنظام پيش‌بيني شده که يکي از آنها به نام زيرنظام«برنامه درسي ملي» به تصويب رسيده است و 5 زيرنظام آن را در دست تدوين داريم که اميدواريم زيرنظام‌هاي باقيمانده نظير زيرنظام مديريت، تربيت معلم و منابع انساني، مالي، پژوهش وارزشيابي و فرهنگي و تجهيزات تا پايان اسفند سال جاري تهيه شود. در آن زيرنظام‌ها همه نيازها و برنامه‌ها از تعداد معلم و مدير و کتاب‌هاي درسي گرفته تا تجهيزات مدرسه و فضاهاي فوق برنامه پرورشي و ورزشي، ديده شده است. در سند تحول 131 راهکار پيش‌بيني شده که براي سال تحصيلي 94-93 به 40 راهکار آن ورود پيدا مي‌کنيم و همه کارها در قالب 99 برنامه و فعاليت تدوين شده و در «پروژه مهر» ما که از پايان خرداد و در طول تابستان فعال بوده، تمام زواياي کار ازسوي کادر ستادي وآموزشي مورد بررسي قرار گرفته است. اين حرکت به عنوان شروع کار خوبي بود اما همه کارها به همين 99 برنامه ختم نمي‌شود و بخش‌هايي نيز براي سال‌هاي تحصيلي آينده باقي مي‌ماند که در جلسه شوراي عالي انقلاب فرهنگي به آن پرداختيم و چون نمي‌خواستيم با ارائه همه گزارش‌ها اعضا جلسه را خسته کنيم به يک مورد توسعه پژوهش‌سراهاي دانش‌آموزي اشاره کردم که به دانش‌آموزان کمک مي‌کند در کار پژوهش وتحقيقات وارد شوند. خود من سال 82 اولين پژوهش‌سراي مدرسه را فعال کردم و تا وقتي که بودم يعني تا سال 84- 210 پژوهش سرا در کشور ايجاد شد. در 8 سالي که من نبودم فقط 90 پژوهش‌سرا ايجاد شد درحالي که در يکسال اخير 101 پژوهش‌سراي ديگر شکل گرفت.و همين‌طور درحال افزايش تعداد اين پژوهش‌سراها در کنار مدارس و يا در سطح شهرها و روستاها هستيم تا دانش‌آموزان در حوزه فيزيک، شيمي، ادبيات وعلوم انساني وارد ‌شوند و تحقيق کنند. خروجي اين پژوهش‌سراها امسال 20 هزار پژوهش واختراع بود که به جشنواره خوارزمي رسيد که نشان مي‌دهد اين پژوهش‌سراها دانش‌آموزان را در بخش کار و نيازهاي جامعه فعال کرده است و نمايشگاه آن هم اخيرا هم در تهران برگزار شد...

برنامه ديگري که به شوراي عالي انقلاب فرهنگي اعلام کرديم و در سند هم آمده است درباره راههاي انسداد مبادي بي‌سوادي است چرا که اکنون يکي از بزرگترين معضلات ما اين است که تعدادي از دانش‌آموزان لازم‌التعليم 11-6 ساله اول دبستان تا ششم به دلايل مختلف به مدرسه نمي‌روند و اين براي تداوم بي‌سوادي و ماندگاري تعداد بي‌سوادان در کشور تهديد محسوب مي‌شود متأسفانه بسياري از اين افراد به دليل کوتاهي والدين در مدرسه ثبت‌نام نمي‌شوند و بي‌سواد مي‌مانند. ما گفتيم که امسال مصمم هستيم که اگر خانه به خانه هم برويم، دانش‌آموزان لازم‌التعليم را شناسايي و آنها را به مدرسه بياوريم.

... من به 4-5 سياست اشاره کردم. يکي از اين سياستها که من در اوايل خدمتم اعلام کردم توسعه مشارکت بود. توسعه مشارکت به اين معناست که واقعاً هم معلمين، هم دانش‌آموزان، هم اولياي دانش‌‌آموز و هم مردم بيايند در اداره مدرسه‌ به ما کمک کنند و به نوعي مشارکت داشته باشند. در همين امسال ما يک بسته حمايتي به استانها ابلاغ کرديم که شامل هفت طرح است. مبني بر اينکه ما بايد به بخش خصوصي هم اجازه دهيم و هم حمايت کنيم و مورد تشويق قرار دهيم که به آموزش و پرورش کمک کنند. و تاامروز ما قريب به 130 هزار نفر دانش‌آموز را با هزينه دولت در مدارس غيرانتفاعي ثبت‌نام کرديم. در سال تحصيلي گذشته حدود 500 هزار صندلي خالي در مدارس غير دولتي ظرفيت خالي داشتيم. و همچنان هم افزايش مي‌يابد. از اضافي کلاسها به داخل اين مدرسه‌ها مي‌فرستيم... توسعه مشارکت در آموزش و پرورش موضوع مهمي است که نبايد با مشارکت پولي اوليا اشتباه گرفته شود. هر چند کمک‌هاي مالي هم مورد نظر است، اما مشارکت مردم در امر آموزش و پرورش نبايد در حد کمک‌هاي مالي خلاصه شود، بلکه در تصميم‌گيري و تصميم‌سازي و برنامه‌ريزهاي داخلي مدرسه بايد اوليا و معلمان نيز مشارکت داشته باشند.

... به شوراي عالي گزارش دادم سالي که گذشت ما 110 مدرسه در کشور داشتيم با يک دانش‌آموز و يک معلم و بيش از 4600 مدرسه در کشور داشتيم که دانش‌آموزانش از يک تا 5 نفر بودند و اين نشان دهنده اهميتي است که جمهوري اسلامي براي مقابله با بي‌‌‌‌‌‌سوادي دارد. اگر چه براي دولت هزينه زيادي دارد ولي ما مصمم هستيم مبادي بي‌سوادي را مسدود کنيم.بحث ما اين است که بايد به آموزش و پرورش در راستاي رسيدن به اهدافش کمک شود. صدا و سيما و ساير نهادها و حتي روزنامه‌ها و مجلات بايد به ما کمک کنند چون آموزش و پرورش از اهميت بيشتري برخوردار است تا به تعبير شما بتوانيم به اهداف برنامه سند چشم‌انداز برسيم.اجبار هم تا حدودي جواب مي‌دهد. ما نمي‌توانيم مردم را از حق مدني محروم کنيم.

... من اعتقاد دارم که اگر ما کارهايمان خوب انجام شود و مردم احساس کنند آموزش و پرورش پويا کار مي‌کند، اقدام سياسي خيلي نمي‌تواند جايگاهي داشته باشد. امروز آموزش و پرورش ما تخصصي است و راه خود را خوب بلد است و به تدريج مي‌تواند در جامعه جايگاه خود را پيدا کند. و چون نيروهاي کارشناس و تخصصي آن نسبت به دوره‌هاي قبل بيشتر است، مي‌تواند با برنامه و هدف راه خود را درست پيش ببرد... آموزش و پرورش سازمان بزرگي است که هم به لحاظ عده و هم به لحاظ عده، قابل مقايسه با سازمان‌هاي ديگر نيست. در بعضي از وزارتخانه‌ها 3000 کارمند رسمي و 3000 کارمند قراردادي داريم. که روي هم 6000 کارمند مشغول به کار هستند درحالي که ما در يکي از مناطق آموزش و پرورش شهر تهران بيش از 6000 پرسنل مشغول به فعاليت داريم.

... پرسنل آموزش و پرورش با هيچ سازماني قابل مقايسه نيست و اين که بفرمايند در کل آموزش و پرورش چرا يک مدير بازنشسته آمده است. در مقياس يک ميليون کارمند – در گستره 32 استان 32 مدير کل – که هر مدير کل 6 الي 7 معاون دارد که 750 منطقه دارد هر کدام رئيس و معاون دارد. وقتي حساب کنيد مي‌بينيد از اين تعداد مديران زيادي که ما داريم 2 نفر بازنشسته مشکلي ايجاد نمي‌کند آن هم دو نفري که مجبور بودند به لحاظ شرايطي که سالهاي (92 -84) در کشور پديد آمده بود ودرحالي که عرصه بر يک سري نيروهاي متخصص و خدوم تنگ شده بود، خود را بازنشسته کنند و به اجباراز سيستم خارج شوند. من احساس مي‌کنم آنها بجاي اينکه بگويند چرا اين مديران بازنشسته هستند، بيايند عملکرد مديران را بررسي کنند عملکرد مديران من قابل دفاع است. آنها خيلي بيشتر از يک مدير که ما انتظار داريم کار مي‌کنند. ما قوي‌ترين مديران را منصوب مي‌کنيم.

... ارزيابي از کار وزارت آموزش و پرورش، ارزيابي از عملکرد يک ساله آموزش و پرورش کشور مي‌باشد. وزارت آموزش و پرورش با همه جامعه در ارتباط است. فصل مشترک ما با همه مردم است.آرامشي که امروز در آموزش و پرورش حاکم است در تاريخ بي‌سابقه بوده است و قابل ارزيابي است. امروز معلمان و همکاران فرهنگي خوب ما به آينده اميد دارند و مي‌توانند به راحتي حرف بزنندو از فضاي جديد استفاده کنند که در اين صورت اگر حق با ما باشد آنها را قانع مي‌کنيم و اگر حق با آنها باشد، آنها ما را قانع مي‌کنند. آنها بايد چند شاخص در بياورند و براساس اين شاخص‌ها ارزيابي کنند. اين حاصل مديريت و فرايند اين يک سال است که در آموزش و پرورش وجود دارد.

... اصل ساختار 3-3-6 براساس نظام آموزشي و سند تحول و قابل دفاع است. و اين سؤال پيش مي‌آيد که اگر بخواهيد يک نظام آموزشي جديد مستقر کنيد، بايد از کجا آغاز کنيم؟ در واقع من از اينکه از کجا آغاز کنيم سؤال دارم،نه به اصل آن. يعني آيا گام اول ساختار نظام آموزشي است يا نه گام اول فراهم کردن زيرساخت‌هاي نظام آموزشي است؟ مثلا بايد معلم تقويت کرد، کتاب را بايد هدف‌گذاري کرد و از نو نوشت، مديريت تامين کرد. منابع آن را آماده کرد، فضا و تجهيزات را فراهم کرد. در واقع وقتي که مقدماتش فراهم شد آن وقت ما به تدريج از کلاس اول ابتدايي سال به سال اجرا مي‌کنيم تا به انتهاي نظام آموزش برسد، ولي اينکه بگوييم حالا که دانش‌آموز به پنجم رسيده برود ششم، آيا معلم آماده است؟ نه! فضا و تجهيزات هست؟ نه! کلاس مهيا است؟نه؟ بسياري از مدارس که کمبود کلاس داشتند آمادند و براي کلاس ششم نمازخانه را تيغه کشيدند و يک کلاس آماده کردند.البته اکنون که نظام آموزشي راه افتاد ديگر نمي‌توان آن را متوقف کرد. چون مثلا دانش‌آموزي که به کلاس هفتم رفت نمي‌توانيم بگويم نه حالا برگردد.پس ما بايد روي اصلاح زيرساخت‌هاي نظام کار کنيم قبلا هم اعلام کردم براي اجراي سند تحول ما نياز به يک نقشه راه داشتيم و داريم الان نقشه راه همزمان با زيرنظام، پيش‌نياز تهيه مي‌کنيم. در داخل نقشه با زمان‌بندي لازم پيش‌بيني لازم را مي‌کنيم. و حال که اين نظام اتفاق افتاده، نمي‌توانيم آن را متوقف کنيم چون هم براي جامعه هم براي مردم و هم دانش‌آموزان زيانبار است که بخواهيم مسير را تغيير دهيم ما بايد اين هواپيماي درحال حرکت را در آسمان تعمير کنيم.

... طرح رتبه بندي معلمان با هدف ايجاد انگيره در بين معلمان بصورت جدي ازسوي وزارت آموزش و پرورش درحال پيگيري است. فعلا اين طرح در کميسيون اجتماعي دولت درحال بررسي است که در صورت تصويب به مجلس مي‌رود.

... از دهم اسفند سال 1398، بحث کرونا مطرح شد و مدارس تعطيل شدند. منتها گفتيم مدارس تعطيل است، اما آموزش هرگز. و لذا براي يک مدتي تا خود وزارت آموزش و پرورش بخواهد خودش را جمع و جور بکند که چکار بايد بکند، مدارس بطور خودجوش، کارهايي را در رابطه با آموزش مجازي شروع کردند. مثلاً استفاده از نرم‌افزار واتس‌آپ، استفاده از اسکاي‌روم، استفاده از بيگ‌بلو باتن،... اينها کارهايي بود که مدارس با کمک اين نرم‌افزارها شروع کردند به آموزش مجازي و بعداً سامانه «شاد» توسط وزارت آموزش و پرورش طراحي و راه‌اندازي شد، منتها سامانه شاد يک پيام‌رسان است. يعني آموزش يک طرفه است. معلم درس مي‌دهد و دانش‌آموز هم درس را مي‌گيرد. حالا اگر دانش‌آموز بخواهد سؤال مطرح کند، در سامانه شاد خيلي جواب نمي‌دهد. ولي خب، به هر حال يک اقدامي بود. بعد آموزش تلويزيوني به کمک آمد، دو تا از شبکه‌هاي سيما در خدمت آموزش قرار گرفت و من چون در شوراي عالي آموزش و پرورش عضو هستم، اشاره داشتم به اينکه ما از تجربيات جنگ و دفاع مقدس هم در اين زمينه استفاده بکنيم. ما در زمان جنگ – آن زمان من معاون آموزشي وزارتخانه بودم – کارهاي بسيار خوبي و تجربيات بسيار ارزشمندي در آن دوران داشتيم. يک مثال اگر بخواهم بزنم، اينکه در آن زمان سؤال‌مان اين بود که آيا مدرسه‌ها را تعطيل کنيم يا نه؟ شهرها بمباران مي‌شدند و خود تهران مورد تعرض دشمن قرار مي‌گرفت و سؤال ما اين بود که بالاخره مدارس داير باشد يا تعطيل؟ اگر تعطيل مي‌کرديم، يک سال عمر بچه‌ها تلف مي‌شد و از آن مهم‌تر اينکه، اگر بچه‌هاي کلاس اول نتوانند بروند به کلاس دوم، اين کلاس اولي‌هاي جديد کجا بروند بنشينند؟ بالاخره بايد کلاس اولي‌ها به کلاس دوم مي‌رفتند تا کلاس‌ اولي‌هاي جديد بيايند و جاي اينها بنشينند و اين مشکل دوازده سال طول مي‌کشيد تا از سيستم آموزش و پرورش خارج شود. بنابراين تعطيلي اين مشکل را داشت. تعطيل نکردن در زمان جنگ هم مشکل ديگري داشت که به عنوان نمونه، در شهر ميانه يک بمبي افتاد روي مدرسه‌اي دخترانه و حدود 243 نفر از دانش‌آموزان تا آنجايي که در ذهن من هست، به شهادت رسيدند...

... در دنيا، براي اينکه هر دستگاهي مثل آموزش و پرورش تکليفش را بداند و تکليفش روشن باشد، مي‌آيند مي‌گويند در GDP يا بودجه عمومي، سهم آموزش چند درصد است؟ بعضي کشورها درمان، آموزش و تأمين اجتماعي را اولويت يک قرار داده‌اند. ما هم بايد سهم آموزش را از GDP ارتقاء بدهيم. الان سهم آموزش ما از GDP کمتر از 2 درصد است.

متوسط جهاني، نزديک چهار درصد است. من اتفاقاً پيشنهادم اينست که سهم آموزش از GDP سالي نيم درصد اضافه شود بطوري که تا آخر برنامه هفتم ما به ميانگين جهاني برسيم. اين چيز خاصي نيست، يعني خواسته غيرقابل دسترسي نيست. اگر دولت سيزدهم هيچ کاري نکند، براي آموزش و پرورش همين يک بند را تصويب کند، يعني به اينگونه که «دولت موظف است، سالانه حداقل نيم‌ درصد از GDP به سهم آموزش و پرورش اضافه کند به قسمي که تا آخر برنامه هفتم توسعه، ما از ميانگين جهاني عقب نباشيم» همين کافيست. بقيه حرف‌ها را اصلاً بگذاريم کنار، همين يک بند براي آموزش و پرورش کافي است. بنابراين ما الان مشکل داريم. ما از ميانگين جهاني عقب‌تريم و براي همين است که ما هر سال در آموزش و پرورش 25 تا 30 درصد کسري بودجه داريم...

*ما مصمم هستيم مبادي بي‌سوادي را مسدود کنيم.بحث ما اين است که بايد به آموزش و پرورش در راستاي رسيدن به اهدافش کمک شود

*من اعتقاد دارم که اگر ما کارهايمان خوب انجام شود و مردم احساس کنند آموزش و پرورش پويا کار مي‌کند، اقدام سياسي خيلي نمي‌تواند جايگاهي داشته باشد. امروز آموزش و پرورش ما تخصصي است و راه خود را خوب بلد است

*ما بايد سهم آموزش را از GDP ارتقاء بدهيم. الان سهم آموزش ما از GDP کمتر از 2 درصد است