راهکارهاي وزارت علوم براي توسعه ديپلماسي علمي ايران در شرايط تحريم
رئيس مرکز همکاري‌هاي علمي بين‌المللي وزارت علوم با اشاره به محدوديت‌هاي پيش روي تعاملات علمي بين‌المللي، چهار راهکار شامل تقويت ارتباط استادان با همتايان خارجي، اجراي طرح‌هاي مشترک با مشارکت دانشجويان، فعال‌سازي ظرفيت ايرانيان خارج از کشور و بهره‌گيري از سازمان‌هاي بين‌المللي و فضاي مجازي را براي توسعه ديپلماسي علمي کشور تشريح کرد.
احسان قبول اظهارداشت: محدوديت‌هاي ديپلماسي علمي را مي‌توان از دو منظر خارجي و داخلي بررسي کرد. از منظر خارجي، کشور با تحريم‌هايي مواجه بوده و دانشمندان هسته‌اي ايران نيز به دليل برخورداري از دانش و فعاليت در مسير حل مسائل کشور، هدف قرار گرفته‌اند.
وي افزود: آمريکا که در حوزه علم و فناوري از جايگاه نخست جهاني برخوردار است، تلاش مي‌کند ديدگاه‌هاي خود را به کشورهاي ديگر تحميل کند. تحريم‌ها نيز بر حضور فعالان و مجريان اصلي ديپلماسي علمي و دانشجويان در عرصه بين‌المللي تأثير گذاشته است.
قبول، محدوديت‌هاي مالي را از ديگر موانع توسعه همکاري‌هاي علمي بين‌المللي دانست و گفت: بودجه‌اي که براي آموزش عالي و تعاملات علمي بين‌المللي اختصاص مي‌يابد، بسيار ناچيز است. بودجه وزارت علوم کمتر از يک ميليارد دلار است و بخش عمده آن صرف حقوق و دستمزد نيروي انساني و هزينه‌هاي جاري مي‌شود؛ در نتيجه، منابع محدودي براي تعاملات علمي بين‌المللي باقي مي‌ماند.
وي ادامه داد: اين محدوديت مالي مانع استفاده مناسب از فرصت‌هاي موجود، از جمله فرصت‌هاي مطالعاتي اعضاي هيأت علمي و دانشجويان شده است. در دهه‌هاي 1380 و 1390، اعضاي هيأت علمي امکان بيشتري براي استفاده از فرصت‌هاي مطالعاتي داشتند، اما اکنون فاصله ميان هزينه واقعي اين برنامه‌ها و اعتبارات اختصاص‌يافته به آنها بسيار زياد است.
رئيس مرکز همکاري‌هاي علمي بين‌المللي وزارت علوم، وجود نهادهاي موازي در حوزه همکاري‌هاي علمي بين‌المللي را از ديگر محدوديت‌هاي داخلي برشمرد و افزود: فعاليت اين نهادها، به‌ويژه براي دانشجويان و اعضاي هيأت علمي، سردرگمي ايجاد مي‌کند.
وي حساسيت نهادهاي نظارتي و امنيتي نسبت به ديپلماسي علمي را نيز از موضوعات مهم اين حوزه دانست و گفت: کشور در مرحله خطيري قرار دارد و در سال‌هاي اخير با جنگ‌هايي مبتني بر فناوري مواجه بوده است. آنچه توانسته کشور را از اين شرايط عبور دهد، برتري فناوري و پاسخ‌هاي فناورانه در برابر تهاجمات بوده است.
قبول، استادمحور کردن همکاري‌هاي بين‌المللي را يکي از راهکارهاي عبور از محدوديت‌هاي موجود خواند و افزود: در شرايطي که ارتباط دانشگاه با دانشگاه ممکن است به دليل ملاحظات طرف‌هاي خارجي دشوار باشد، مي‌توان سطح همکاري را به ارتباط استاد با استاد گسترش داد.
وي افزود: همکاري بين‌المللي زماني زنده و پويا مي‌ماند که استادان در آن نقش فعال داشته باشند. بايد به استاداني که زمينه و ظرفيت همکاري بين‌المللي دارند، اجازه دهيم فعاليت‌هاي خود را پيش ببرند و در عين حال، فضاي امن و مناسبي براي گزارش‌دهي و پيگيري اين ارتباطات فراهم کنيم.
رئيس مرکز همکاري‌هاي علمي بين‌المللي وزارت علوم با تأکيد بر ضرورت بهره‌گيري از ظرفيت ايرانيان خارج از کشور اظهارداشت: حدود دو ميليون ايراني در خارج از کشور زندگي مي‌کنند که بخشي از آنها در نهادهاي علمي فعال هستند يا شرکت‌هاي دانش‌بنيان دارند. بسياري از افرادي که مهاجرت کرده‌اند، از نيروهاي توانمند و سرآمد در حوزه علم و فناوري بوده‌اند و مي‌توان اين ظرفيت را به فرصتي براي کشور تبديل کرد.
قبول، ادامه داد: برخي استادان بازنشسته دانشگاه‌هاي معتبر جهان نيز براي همکاري با ايران آمادگي دارند. بايد براي استفاده از اين ظرفيت‌ها برنامه‌هاي مشخصي طراحي کرد تا ارتباط ايرانيان خارج از کشور با دانشگاه‌ها و مراکز علمي داخلي به فعاليتي مستمر و مؤثر تبديل شود.
