کشت تنباکو در استان بوشهر و معضلات اجتماعي آن
تنباکو در استان بوشهر تنها يک محصول کشاورزي نيست، اين گياه در بخشي از تاريخ اجتماعي و زندگي مردم اين استان نيز ريشه دوانده است. گفته مي‌شود نهال تنباکو در دوره‌اي که استعمارگران و تجاوزپيشگان انگليسي در جريان جنگ‌هاي جهاني اول و دوم به استان بوشهر تجاوز کردند، وارد منطقه شد و نخستين کشت آن در تنگستان شکل گرفت. اين کشت به‌تدريج در ديگر نقاط استان، به‌ويژه دشتي و دشتستان، گسترش يافت و با زندگي مردم، خصوصاً روستاييان، عجين شد.
در آن سال‌ها قليان تقريباً پاي ثابت بسياري از محافل و مجالس بود. دود قليان براي بسياري از مردم، پس از يک روز کار و تلاش، نوعي آرامش و رفع خستگي به همراه داشت و به تعبيري، مهمان هميشگي خانواده‌ها و مجالس به شمار مي‌رفت، محصولي که جايگاهي نزديک به نان شب در زندگي برخي خانوارها پيدا کرده بود.
با اين حال، نکته قابل توجه در فرهنگ اجتماعي آن دوران، نوعي محدوديت و قاعده نانوشته بود. کودکان و نوجوانان، چه دختر و چه پسر، تا پيش از رسيدن به سن بلوغ و تشکيل خانواده، اجازه قليان کشيدن نداشتند و استفاده آنان از قليان رفتاري ناپسند و حتي عيب بزرگي تلقي مي‌شد. بزرگان خانواده نيز در صورت مشاهده چنين رفتاري، با آنان برخورد اخلاقي مي‌کردند.
امروز اما شرايط تغيير کرده است. تنباکو همچنان در استان بوشهر کشت مي‌شود و بنا بر آمارهاي مطرح‌شده، سطح زيرکشت آن به چند هزار هکتار مي‌رسد و بيش از 65 درصد توليد تنباکوي کشور در اين استان انجام مي‌شود. سالانه حدود 80 تن تنباکو در استان توليد مي‌شود که بخشي از آن در داخل استان مصرف و بخشي نيز به صورت چمداني به خارج از استان منتقل مي‌شود.
اما در کنار اين سابقه و ظرفيت کشاورزي، مسئله‌اي مهم‌تر نيز وجود دارد، تغيير الگوي مصرف و افزايش نگراني‌ها درباره مصرف دخانيات، به‌ويژه در ميان جوانان و بانوان جوان. قليان که زماني در چارچوبي مشخص و با محدوديت‌هاي فرهنگي ميان نسل‌ها استفاده مي‌شد، امروز در برخي محافل اجتماعي به تفريحي عادي تبديل شده است. همين تغيير نگاه، ضرورت توجه جدي‌تر به پيامدهاي اجتماعي و فرهنگي مصرف دخانيات را دوچندان کرده است.
نشريه «توتون صنعت» در خردادماه سال جاري اعلام کرد که «نقشه ملي مقابله با دخانيات» پس از دو سال تلاش و کارشناسي نهايي شده است. انتشار چنين برنامه‌اي مي‌تواند گامي براي ساماندهي مبارزه با دخانيات باشد، اما مسئله اصلي آن است که اين برنامه‌ها تا چه اندازه در عرصه عمل به نتيجه مي‌رسند.
واقعيت اين است که مقابله با مصرف دخانيات تنها با تدوين برنامه و برگزاري نشست و بيان نگراني‌ها به نتيجه نمي‌رسد. تجربه اجتماعي گذشته نيز نکته قابل تأملي پيش روي ما مي‌گذارد. 60 تا 70 سال پيش، نه دستگاه‌هاي تبليغاتي امروز وجود داشت و نه رسانه‌هاي گسترده کنوني، بسياري از خانواده‌ها کم‌سواد يا حتي بي‌سواد بودند، اما همين خانواده‌ها فرزندان خود را به گونه‌اي تربيت مي‌کردند که حتي در غياب بزرگ‌ترها نيز به خود اجازه نزديک شدن به قليان و دود را نمي‌دادند.
امروز اما با وجود گسترش رسانه‌ها، امکانات آموزشي، دستگاه‌هاي فرهنگي و تبليغاتي و تصويب قوانين مختلف، اين پرسش همچنان باقي است که چرا در مقابله با گسترش مصرف دخانيات با مشکل روبه‌رو هستيم؟
نشريه «توتون صنعت» در 19 خردادماه سال جاري به نقل از رئيس کميسيون بهداشت مجلس نوشت که متأسفانه در بسياري از موارد، قوانيني که در حوزه دخانيات تصويب مي‌شود به‌درستي اجرا نمي‌شود و نظارت کافي بر اجراي آنها وجود ندارد. ازسوي ديگر، مدير ارتباطات و امور بين‌الملل شرکت دخانيات ايران نيز در همين نشريه معتقد است که سياست‌ها و برنامه‌هاي مبارزه با استعمال دخانيات دستاورد مورد انتظار را نداشته و مسير طي‌شده نيازمند بازنگري است.
همچنين يکي از نمايندگان مجلس درباره افزايش مصرف دخانيات در ميان نسل جوان و به‌ويژه بانوان جوان ابراز نگراني کرده است.اين اظهارنظرها نشان مي‌دهد که درباره اصل نگراني، تقريباً اتفاق نظر وجود دارد، همه از آينده جوانان و گسترش مصرف دخانيات سخن مي‌گويند. اما پرسش اساسي اينجاست: چه کسي بايد عمل کند؟ اگر قرار باشد مسئولان و متوليان امر تنها به بيان نگراني و انتقاد بسنده کنند، مشکل همچنان باقي خواهد ماند.
امروز بيش از هر زمان ديگري نيازمند عبور از مرحله «حرف و شعار» و رسيدن به مرحله عمل، هماهنگي و نظارت واقعي هستيم. تجربه گذشته نشان مي‌دهد که پيشگيري و تربيت اجتماعي امکان‌پذير است، بنابراين اگر در گذشته، خانواده‌ها با امکانات بسيار محدود توانستند براي فرزندان خود مرزهاي فرهنگي مشخصي ايجاد کنند، امروز نيز با وجود امکانات گسترده‌تر، مي‌توان با برنامه‌ريزي درست، آموزش مؤثر، نظارت جدي و اجراي قانون، براي کاهش مصرف دخانيات و حفاظت از نسل جوان گام‌هاي عملي برداشت.
بوشهر - خبرنگار روزنامه جمهوري اسلامي
