درسهايي اخلاقي از امام حسن عسکري عليهالسلام
امروز هشتم ربيعالثاني سالروز ولادت با سعادت حضرت امام حسن عسکري عليهالسلام والد مکرم حضرت حجت و صاحبالزمان عجلالله تعالي فرجه الشريف است. امام حسن عسکري عليهالسلام اسوهاي حسنه براي جهانيان در طول تاريخ هستند. سيره و رفتار امام و گفتار و رهنمودهاي آن حضرت و نامه هاو نوشتههاي ايشان، اصول، قوانين، معيارهاي رشد و سعادت و کمال و سعادت همه جانبه را براي هميشه تا روز قيامت در بردارد. بايد اين قوانين حيات طيبه و زندگاني برتر و متعالي را از اهلبيت فرا گرفت و به آن آراسته شد. نامههاي امام يازدهم به اصحاب خويش نشان دهنده راه تکامل به عموم انسان هاست. امام حسن عسکري عليهالسلام نامهاي به پدر شيخ صدوق عليه الرحمه نوشتهاند و در آن نامه سفارشهاي بسيار مهمي براي نجات و رستگاري جهانيان ارائه نمودهاند و از وي خواستهاند خودش به آنها عمل کند و از همه شيعيان بخواهد که به آن عمل کنند. در فرازي از آن نامه چنين نوشتهاند: "اوصيک بمغفرة الذنب، وبکظم الغيظ، وصلة الرحم، و مواساة الاخوان، و السعي في حوائجهم في العسر و اليسر، و الحلم، و التفقه فيالدين، و التثبت في الامر و التعاهد للقرآن، و حسن الخلق، و الامر بالمعروف و النهي عن المنکر، و اجتناب الفواحش کلها."(1) تو را وصيت و سفارش مينمايم به درگذشتن و بخشش گناهان شخصي انسانها، و فرو بردن خشم خويش، و صله رحم، و دوستي و همکاري و همياري و همدردي با برادران مسلمان، و سعي و تلاش در راستاي برطرف نمودن حوائج آنان در سختي و راحتي، و بردباري، و درک و فهم عميق دين، و بررسي و دقت در کار و ثبات قدم و پايداري بر اصول ديني، و تعهد و وفاداري به قرآن، و حسن خلق و خوش اخلاقي، و امر به معروف و نهي از منکر، و اجتناب و دوري از همه کارهاي زشت و رذايل اخلاقي. امام حسن عسکري عليهالسلام اين نامه را خطاب به فقيه بزرگ شيعه علي بن حسين بن موسي بن بابويه، پدر شيخ صدوق که در زمان امام يازدهم و دوازدهم ميزيسته است نوشتهاند. در اين بخش از نامه يازده صفت زيبا و يک صفت زشت ذکر شده است و شيعيان به آراستگي و پيراستگي از آنها فرا خوانده شدهاند.
بخشش و گذشت
"مغفرة الذنب" يکي از صفات زيباي آرامش بخش و تأثيرگذار است. بخشيدن گناهان و اشتباهات ديگران و گفتار و رفتار نامناسب آنان نسبت به خويش، عامل جذب و هدايت است. رهاکردن اشتباهات و خطاهاي فردي انسانها و عدم پيگيري کارهاي خلاف آنان و اقدامات شخصي شهروندان عليه خويش، سفارش امام يازدهم به پدر شيخ صدوق و عموم شيعيان است. انسان با گذشتن از خطاهاي فردي ديگران عليه خود راه تنبه و اصلاح را بر روي او ميگشايد. خداوند نيز از تقصيرات او ميگذرد.
کظم غيظ
فروبردن خشم و رهايي از عصبانيت و غضب، نيز از صفات زيباي انسان هاست. غيظ و فوران خشم و کينه و دشمني موجب گفتار و رفتارهاي نامطلوب و زشت و زيان بار فراواني است که پس از آن، انسان از انها شرمنده و پشيمان ميگردد. بنابراين هنر فروبردن خشم و مهارت کظم غيظ آثار سودمند مهم و اساسي دارد. رنج و سختيهاي کنترل خشم را پيامدهاي گواراي ان آسان و شيرين خواهد کرد.
صله رحم
ارتباط صميمي با بستگان و خويشاوندان و اقوام و رفت و آمد با آنان، وظيفه اخلاقي هر مسلمان است. صله رحم داراي منافع فراوان و آثار دنيوي و اخروي بينظيري است که تنها اهل صله رحم به آن ميرسند. قطع رحم صفت زشت و زيان بار در روابط و معاشرتهاي اجتماعي است که بايد از آن دوري کرد. صله رحم موجبات آگاهي اقوام از احوال يکديگر و تلاش در جهت همکاري و رفع مشکلات هم و آرامش و شادي و نشاط و بهجت و انبساط روحي و رواني است.
مواسات و همدردي
دلسوزي و ياري و کمک و همکاري و همياري، نيز وصيت امام حسن عسکري عليهالسلام به شيعيان است. مواسات و همدردي، مقدماتي دارد که بايد انها را شناخت و فرصتهاي همدردي و همراهي و همکاري را فراهم نمود. شناخت دردها و مشکلات و گرفتاريها، و شناخت راهکارها و راهبردهاي رفع آنها، تلاش و همت در جهت ياري مسلمانان و رفع مشکلات، ابعاد سه گانه مواسات را تشکيل ميدهد.
سعي در رفع حوائج
مسلمانان بايد در زندگاني اجتماعي يار يکديگر باشند و هر مسلماني در راه رفع حوائج ساير مسلمانان گام بردارد. درآن صورت حوائج همگان برآورد ميگردد. حاجت شناسي و انگيزش و اراده بر رفع حاجات برادران و خواهران مسلمان، يک تکليف شرعي و صفت زيباي اخلاقي و عبادت بزرگ است. تلاش پيوسته براي رفع حوائج فردي مسلمان در هيچ شرايطي پايان نمييابد. در سختيها و آساني و راحتي و در رنجها و آسايش و رفاه همواره بايد در انديشه رفع حوائج ديگران و طرح و برنامه مطلوب براي رفع حاجات آنان بود.
حلم و بردباري
بردباري و خويشتنداري و حلم نيز صفت زيباي اجتماعي ديگري است که امام عسکري عليهالسلام به شيعيان آموختهاند. انسان حليم در گروه انسانهاي مرجع براي مشورت و نجات و هدايت ديگران جاي ميگيرد.
درک و فهم عميق دين
بر هر مسلماني کسب آگاهيهاي ديني و بينش ديني و درک و فهم ديني لازم است. سعي و کوشش در اندازه توان فردي براي تفقه در دين، وصيت امام حسن عسکري عليهالسلام به عموم شيعيان است. شناخت و معرفت ديني و فهم عميق و استدلالي آموزههاي ديني سبب تقويت ايمان و باورهاي ديني و مصونيت اعتقادي و مقاومت و پايداري در دفاع از دين و پاسخگويي به شبهات مخالفان و منحرفان است. "تفقه در دين" انسانها را در برابر تهاجم فرهنگي و ناتوي فرهنگي دشمنان و جنگ نرم بيمه ميکند. چون انسان آگاه با ايمان نه تنها تأثير نميپذيرد بلکه تأثيرات سازنده نيز بر ضعيفان و افراد سست ايمان ميگذارد و آنها را نجات ميدهد و حتي ميتواند منحرفان و گمراهان را نيز هدايت کند.
دقت در کار و پايداري
"التثبّت في الامر" عنصر حياتي در گفتار و رفتار بشر است. درنگ و تامل و بررسي و مشورت و دقت در تصميمگيريها، زيربناي اراده و گفتار و رفتار درست و مفيد است. انسان در هر سخن و در هر عملي بايد نخست آن را وارسي و بررسي کند و ميزان انطباق آن با شريعت و دين و پيامدهاي آن را بسنجد و آن گاه اقدام کند. تصميمات معقول و مشروع مناسب بگيرد و در عمل به آن استوار و پايدار و جدي و پابرجا بماند و ثبات قدم و پشتکار داشته باشد. امر و فرمان با تثبّت و بررسي دقيق همه جانبه و پايداري بر آن سفارش امام يازدهم به شيعيان است استحکام سخن و کار و اتقان رفتار و عمل، بستگي به بررسي و درنگ و درک آثار و پيامدها و عاقبت آن دارد.
هم پيماني و وفاداري به قرآن
"التعاهد للقرآن" مسئوليت سرنوشت ساز ديگري است که امام يازدهم به شيعيان آموختهاند. قرآن شناسي، و آگاهي از آموزههاي وحياني، و عهد و پيمان با قرآن، و همراهي و وفاداري به عهد و پيمان با قرآن نيز وصيت امام عسکري عليهالسلام به جهانيان است. قرآن کتاب هدايت و برنامه زندگي مقدس و الهي است که هم پيماني و وفاداري با آن لازم است و همين راه درمان همه دردها و بيماريهاي جهانيان است.
حسن خلق
"خوش اخلاقي" سنت پيامبر و اهلبيت عليهم السلام است. آخرين و بهترين پيامبر خدا و اهلبيت پيامبر براي توسعه و تقويت مکارم اخلاقي آمدهاند. پيامبر اعظم و امامان پيشگامان مکارم اخلاقي و آموزگاران بزرگ حسن خلق بودهاند و پيروان خويش را به خوش اخلاقي دعوت و سفارش کردهاند.
امر به معروف و نهي ازمنکر
نخستين وظيفه پيامبر و امامان امربه معروف و نهي ازمنکر بوده است. آنان مباني و منشاء معروف و منکر، و مصاديق آن، و شرايط و مراتب و آداب و شيوههاي آن را با رفتار و گفتار خويش به جهانيان نشان دادهاند. پيروان اهلبيت بايد از اين گنجينه بينظير، احکام امربه معروف و نهي ازمنکر را فرا بگيرند و به اين وصيت امام حسن عسکري عليهالسلام در امربه معروف و نهي ازمنکر عمل کنند.
دوري از بدي ها
در پايان اين بخش از وصاياي امام حسن عسکري عليهالسلام به شيعيان، لزوم "اجتناب از همه فواحش" يادآوري گرديده است. بايد فواحش و گفتار و رفتار زشت و ناشايست و بد را از درون قرآن و سنت فراگرفت و از همه آنها اجتناب و دوري کرد. امام پس از سفارش به آراستگي به يازده صفت زيبا و سودمند اخلاقي، عموم شيعيان را از فواحش بازداشتهاند. "فاحشه" هر قول و فعل زشت و پليد و ناروا و شايسته سرزنش و عقاب و ملامت است که بايد از آن تنفر داشت و از آن اجتناب کرد. ترک هريک از يازده صفت زيباي مذکور در اين بخش از نامه امام يازدهم به شيعيان زمينه ساز و عامل ايجاد و گسترش فواحش است. فواحش همان رذايل اخلاقي و صفات زشت و شيطاني است که زيان بار و عامل هلاکت و نابودي بشريت است. بايد فواحش را براساس منطق قرآن و اهلبيت شناسايي کرد و از همه آنها دوري نمود و اجتناب کرد.
لزوم عمل همه شيعيان به وصاياي امام حسن عسکري عليهالسلام
در اين نامه امام حسن عسکري عليهالسلام به پدر شيخ صدوق نوشته اند: فاعمل بوصيتي و امر جميع شيعتي حتي يعملوا عليها. به وصيت و سفارشم عمل نما و به تمام شيعيانم امرکن که به آن عمل نمايند. بنابراين اين نامه در بردارنده وصاياي امام حسن عسکري عليهالسلام به عموم شيعيان است و بايد تک تک شيعيان بدان عمل کنند. در اين نامه مسئوليتهاي شيعه بودن آموزش داده شده است. از اين رو اجراي اين وصايا بر همگان واجب است. امام يازدهم عليهالسلام امر کردهاند که تمامي شيعيان بايد به اين دوازده صفت ايجابي و سلبي در برنامه زندگي خويش توجه کنند و به يازده صفت زيبا آراسته، و از فواحش و زشتيها و همه رذايل اخلاقي پيراسته گردند و از آنها دوري نمايند.
ــــــــ
1- بحارالانوار، ج50، ص317 و ص318؛ مناقب ابن شهر آشوب، ج4، ص426
*امام حسن عسکري عليهالسلام در نامهاي به پدر شيخ صدوق سفارشهاي بسيار مهمي براي نجات و رستگاري جهانيان ارائه نمودند و ازشيعيان خواستند به آنها عمل کنند
*بخشيدن گناهان و اشتباهات ديگران و گفتار و رفتار نامناسب آنان نسبت به خويشتن، عامل جذب و هدايت است
*پيامبر اکرم و ائمه هدي عليهم السلام، پيشگام مکارم اخلاقي و آموزگاران بزرگ حسن خلق بوده و پيروان خويش را به خوش اخلاقي دعوت و سفارش کردهاند
