حجتالاسلام دکتر محمدرضا جواهري
عضو هيأت علمي دانشگاه فردوسي مشهد
طلب رزق حلال در اقتصاد اسلامي چه جايگاهي دارد؟ اهلبيت عليهمالسلام در ارتباط با تلاش در راه کسب رزق حلال و ارزش آن آموزشهاي لازم را دادهاند، موسي بن بکر گفته است امام موسي بن جعفر عليهماالسلام به من فرمودند: مَن طَلَبَ الرِّزْقَ مِنْ حِلِّهِ لِيَعُود بِهِ عَلَى عِيَالِهِ وَنَفْسِهِ، فَهُوَ کان كَالْمجَاهدِ فِي سَبِيلِ الله (فقهالقرآن، قطبالدين راوندي، ج1، ص380 * الوافي، فيض کاشاني، ج17، ص144 * تفصيل وسائلالشيعه شيخ حر عاملي، ج18، ص321)؛ هر کسي از راه حلال طلب روزي کند تا آنرا به مصرف خود و خانواده خود برساند همچون مجاهد در راه خداست، در تفسير و تحليل اين حديث سه مطلب شايسته توجّه است.
تلاش اقتصادي، جهاد در راه خدا
«جهاد» ارزش برتر و بزرگ در قرآن و سنت اهلبيت عليهمالسلام است. امام کاظم عليهالسلام در اين رهنمود اقتصادي و معيشتي، فردي را که در طلب رزق حلال است همانند مجاهد در راه خدا دانستهاند و با اين تبيين، جايگاه بلند الهي تلاشهاي اقتصادي از راههاي حلال را روشن ساختهاند. در اين حديث جهاد و اقتصاد با هم پيوند خورده است و ارزش جهاد و طلب رزق حلال برابر شمرده شده است.
در فرهنگ اسلامي اقتصاد هدف نيست تنها يک وسيله کارآمد و مؤثر در زندگي است.
رزق از راه حلال
در اين حکمت کاظمي جمله «من طلب الرزق من حله» وجود دارد شغلهايي که انسانها با آن رزق و روزي را به دست ميآورند در تقسيم بندي اصلي دو قسم ميشوند حلال و حرام. بيترديد از شغلهاي حرام در آمد نامشروع کسب ميگردد و اشتغال با کارهاي حرام در اقتصاد اسلامي ممنوع است، رزق از راه مکاسب محرمه و اشتغال به کارهاي حرام هيچ ارزشي ندارد و عقاب الهي خواهد داشت و بايد کنار گذاشته شود. اصل برخي اشتغالات مجاز و مباح است اما در هنگام عمل و در اجرا ممکن است آلوده به روشها و کارهاي زشت و حرام گردد. بايد هر انساني که در جامعه کار ميکند از فقه و احکام شرعي شغلها آگاه شود تا شغلهاي مباح را به اقدامات نادرست و خلاف شرع نکشاند.
قيد «من حلّه» در اين حديث براي روشن شدن کيفيت ودرخشندگي و زيبايي طلب رزق است و اين کيفيت است که به شغل و کار و کسب ارزش ميدهد و کاسب و کارگر و کارمند و تاجر حبيب خدا ميگردد و مجاهد در راه خدا ناميده ميشود. گرچه طلب رزق حلال و درآمد پاک بسيار سخت و دشوار است اما اجر و پاداشي بزرگ دارد و کار او جهاد اقتصادي خواهد بود و ثواب مجاهدان در راه خدا را کسب ميکند.
کار براي تأمين معيشت عيال
کار کردن مستحب است و براي تامين مخارج زندگي واجب ميشود.امام هفتم عليهالسلام در جمله «ليعود به علي عياله و نفسه» مصرف اصلي رزق حلال را يادآوري مينمايند. هر مردي بايد کار کند تا هزينه زندگي همسر و فرزندانش را در آورد و نفقه خانوادهاش را بدهد. مردي که ازدواج ميکند بايد هزينه مسکن و خوراک و پوشاک همسر و فرزندان را در شأن آنها تأمين نمايد. البته کمک به عموم نيازمندان و افراد ضعيف و دستگيري از محرومان و تأمين هزينههاي زندگي آنان نيز بسيار ارزشمند است و بايد دانست گرچه اولويت خانواده است اما تلاشهاي اقتصادي سالم براي توسعه و پيشرفت کشور هم جهاد در راه خدا ميباشد. تلاش اقتصادي با شغل پاک براي درآمد حلال همواره در اسلام توصيه و ستايش شده است. اگر تکتک افراد در جامعه اسلامي درصدد کسب و رزق حلال براي تأمين مخارج زندگي خود و خانواده خود باشند اقتصاد اسلامي در کشور اسلامي برقرار خواهد شد.
