به مناسبت سالروز رحلت و رونمايي از بيست و سومين جلد کتاب خاطرات ايشان
اشاره
فردا 19 دي ماه، سالروز پر کشيدن روح بلند آيتالله هاشمي رفسنجاني به ملکوت اعلي است. آيتالله هاشمي رفسنجاني علاوه بر آن که يک سياستمدار مبارز بود، يک فقيه، مفسر، نويسنده و سخنور روشنفکر نيز به شمار ميآمد که در کنار مبارزات هيچگاه از نوشتن و تأليف کتب، مقالات و رسالههاي گوناگون فرهنگي، علمي، سياسي، تاريخي و... غفلت نورزيد. ايشان علاوه بر نوشتهها و تأليفات، خطبهها، سخنرانيها، خاطرات و مصاحبههاي فراواني دارد که اکثر آنها در قالب کتاب تدوين و منتشر شده و بخشي نيز در دست تدوين و انتشارند. آقاي هاشمي رفسنجاني مجتهد بود، شاگرد امام بود، با فقه خودش قوانين اين مملکت را تدوين کرد. با فقه خودش حتي منابع قانون اساسي را به کمک شهيد مظلوم آيتالله بهشتي و ديگران تدوين کرد. اينها همه تراوشات فقهي ذهن آقاي هاشمي رفسنجاني است. خيليها نميدانند که آيتالله هاشمي رفسنجاني تفسير دارد، تفسير راهنما 21 جلد، فرهنگ قرآن 33 جلد. و شايد خيلي نميدانندکه آقاي هاشمي رفسنجاني اين تفسير را در زندان نوشت، در زندان شاه. با محدوديت، بدون منبع، بدون مأخذ که بعد از انقلاب گذاشت در اختيار فضلاي حوزه علميه قم و آنها تدوين کردند. به مناسبت نهمين سالروز رحلت اين فقيه دانشمند مروري فهرستوار بر بخشي از تأليفات و آثار او کردهايم که تقديم خوانندگان روزنامه مينمائيم.
***
- «القضية الفلسطينيه» اثر اکرم زعيتر با عنوان «سرگذشت فلسطين»، ترجمه اکبر هاشمي رفسنجاني.
نويسنده اين کتاب که نخستينبار در سال 1342 منتشر شد، اکرم زعيتر سفير اردن بود که پس از ترجمه آن توسط آيتالله هاشمي رفسنجاني و با توجه به مقدمه ايشان در مدت کوتاهي توانست جايگاه ويژهاي در محافل فرهنگي و حتي سياسي آن زمان پيدا کند. آيتالله هاشمي در مقدمه اين اثر نوشته است: «مقدمه را خودم نوشتم که خيلي تند بود؛ چون آن موقع مسئله استعمار جزو مهمترين مسئله مبارزين بود. براي مجوز دچار مشکلي نشد. هر چند در اين زمان گرفتن مجوز هم چندان رسم نبود و سخت نميگرفتند... درست در همان روزهايي که اعراب با انگلستان در موضوع استقلال مشغول مذاکره بودند، متفقين در ميان خودشان براي تقسيم ميراث دولت عثماني، يعني کشور عربي، مذاکرات مخفيانهاي انجام ميدادند. رفته رفته، پرده از روي توطئههاي استعماري متفقين، در مورد تقسيم سرزمينهاي عربي بالا رفت و نقشههايي که با وعدههاي انگستان به اعراب، در تناقض بود کشف گرديد...»
- اميرکبير يا ميرزا تقيخان فراهاني، قهرمان مبارزه با استعمار، 1346.
اين کتاب که بارها تجديد چاپ شده يکي از قديميترين آثار آيتالله هاشمي رفسنجاني است که براي نخستينبار در سال 1346 منتشر شد و بعد از گذشت نزديک به 60 سال اين اثر را همان ناشر يعني فراهاني تجديد چاپ کرد. در اين کتاب آيتالله هاشمي به شرحي از تلاشهاي اميرکبير براي توسعه و شيوه درست اداره کشور و شخصيت استعمارستيزش پرداختهاست. آيتالله هاشمي رفسنجاني دربخشي از مقدمه اين کتاب مينويسد: «پس از خواندن کتاب ميراث خوار استعمار - نوشته دکتر مهدي بهار - مصمم شدم در زمينه زندگي اميرکبير کاري انجام دهم. مطالعاتي کردم و يادداشتهايي برداشتم، اما قسمت عمده و اصلي کار را در همين فرصت انجام دادم. ميخواستم مسئله مبارزه با استعمار را بنويسم. طرف ما آمريکا و انگليس بودند. ميخواستم نمونه خوبي از سابقه مبارزه با استعمار را، آن هم بر محور شخصيتي که قبول داشتند معرفي کنم. ميخواستم بگويم خصيصه اصلي اميرکبير که مبارزه با استعمار بوده با اين وضع حکومت خاندان پهلوي سازگار نيست. در کتاب بر بعد ضد استعماري اميرکبير بيشتر تکيه کردم. تاريخ ايران را هم گفتم ولي هدف اصلي آن بوده است. هدف دوم من آن بود که آن موقع متجددها يعني غربزدگان بيشتر دنبال اميرکبير رفته بودند. اينهايي که مينوشتند نوعاً حالت غربزدگي داشتند و حالت اسلامي نداشتند. در تاريخ اميرکبير را به عنوان يک متجدد مخالف دين يا بيتفاوت يا لاييک يا سکولار معرفي کرده بودند. ميخواستم بگويم اميرکبير با خصوصيتهاي مهم ملي و روحيه ضداستعماري که در همه زندگي او بود، مذهبي بود و ضد مذهب نبود. نمونههايي از مذهبي بودنش را گفتم به خاطر اين که وقتي حوزه ميخواست مبارزه را شروع کند، طلبهها تاريخ اميرکبير و سابقه مبارزه با استعمار را بدانند و اين شخصيت را از قشر مذهبي جامعه جدا ندانند. اين دو هدف اصلي من بودند.
- "آزادانديشي اسلامي و روشنفکري ديني" به روايت هاشميرفسنجاني؛ 1391، دفتر نشر معارف انقلاب.
آيتالله هاشمي رفسنجاني طي دوران سياستمداري خويش جزو رجالي بود که درباره آزادانديشي اسلامي و روشنفکري ديني، بسيار سخن رانده و جزو سياستمداران علاقهمند به اين حوزه بوده است. آيتالله هاشمي رفسنجاني در مقدمه اين کتاب مينويسد: "برادر همسنگرم از زمان مبارزات پيش از پيروزي انقلاب تا امروز "آقاي جعفري گيلاني" در تاريخ7 /9/1386 نامه مجله وزين و خوش سابقه (حوزه) را آورد که درخواست دارند مقالهاي درباره بنيان روشنفکري ديني که سرمايه بالندگي در مبارزات، پيروزي و تداوم انقلاب اسلامي ايران است و فريادگر و منادي آن امام راحل هستند، بنويسم و با استفاده از تجارب بيش از نيم قرن حضور مداوم و تأثيرگذارم در ميدان مبارزه و مسئوليتهاي کليدي اداره کشور، راهکارهايي براي مقابله با تهديدهاي ريشهدار و موريانه وار تحجّر و سکولاريسم و استکبار و تهاجم فرهنگي ارائه دهم..." آيتالله هاشمي رفسنجاني در اين کتاب، در فرمي موجز، هدفمند و بسيار بديع، به مباحثي نظير خصوصيات روشنفکري ديني، جايگاه فقاهت و نو آوريهاي تاريخي امام خميني، گرفتار شدن تمدن اسلامي به رکود تحجر پس از قرنها شکوفائي و بيداري غرب با رهايي از تحجر مسيحيت و قرون وسطي، توسعه فقه حکومتي، الزامات آزاد انديشي ديني و نتايج آن پرداختهاند که مباحث نو آورانه فقهي در آن کاملا به چشم ميخورد.
- تفسير راهنما، روشي نو در ارائه مفاهيم و موضوعات قرآن، اکبر هاشميرفسنجاني و جمعي از محققان مرکز فرهنگ و معارف قرآن.
تفسير راهنما کتابي در تفسير قرآن کريم اثر آيتالله اکبر هاشمي رفسنجاني است که نگارش آن پيش از انقلاب اسلامي ايران و در زندانهاي رژيم شاه آغاز شده و بعدها توسط محققان و قرآن پژوهان مرکز فرهنگ و معارف قرآن دفتر تبليغات اسلامي قم ادامه يافته است. از ويژگيهاي اين تفسير، بهرهمندي از کليد واژههاي موضوعي قرآن و برداشتهاي احتمالي در تفسير به صورت طبقهبندي و تفکيک شده است. اين تفسير در سال 1372ش کتاب سال جمهوري اسلامي ايران شد. هدف از نوشتن تفسير راهنما، اين است که تمامي موضوعات قرآني در حدّ توان استخراج و به نظم خاصي درآيند. سپس تمامي آنها نمايه گذاري، کدگذاري و فهرستبندي شوند، تا معجمي موضوعي از مطالب قرآني تهيه و در نتيجه کمبودها و نواقص معجمهاي لفظي جبران گردد. نکته جالب درباره اين مجموعه 33 جلدي اين است که آيتالله هاشمي رفسنجاني اين تفسير را در زندان و بدون در اختيار داشتن منابع و ماخذ و با تمام محوديتهايي که براي ايشان اعمال ميشد، نوشت. تفسير راهنما، يکي از آثار مهم در زمينه تفسير موضوعي قرآن است. اين کتاب در 21 جلد تدوين شده و هدف آن، استخراج و ارائه مفاهيم قرآني با رويکردي جامع و کاربردي است. تفسير راهنما با روش تفکيکپذير، به موضوعات و مفاهيم مختلفي که از هر آيه قابل برداشت است، توجه کرده و در پايان هر جلد، فهرستهاي موضوعي مفصلي ارائه ميدهد.
- فرهنگ قرآن، کليد راهيابي به موضوعات و مفاهيم قرآن کريم، اکبر هاشميرفسنجاني و محققان مرکز فرهنگ و معارف قرآن، بوستان کتاب، قم، 1394. (دوره سي و سه جلدي)
«فرهنگ قرآن» معجم معنايي معارف و مفاهيم قرآن کريم است که به شيوهاي نو و بينظير و به صورت الفبايي - موضوعي سامان يافته است. اين کتاب حاوي هزاران موضوع قرآني است که علاوه بر نقش اطلاعرساني در زمينه معارف قرآن، خود نوعي تفسير موضوعي هم هست.
- دوازده نامه؛ متن نامههاي مبادله شده بين روساي جمهوري اسلامي ايران و عراق بعد از جنگ 8 ساله
دفتر نشر معارف انقلاب متن کامل نامههاي مبادله شده آيتالله هاشمي رفسنجاني رئيسجمهور وقت کشورمان و صدام حسين را در سال 1369 در کتابي با عنوان "دوازده نامه" چاپ کرده است. در اين کتاب مجموعا 12 نامه که از 2 ارديبهشت ماه 1369 لغايت 23 مرداد همان سال ميان روساي جمهور دو کشور مبادله شده و به پايان جنگ و تبادل اسراي دو کشور انجاميد، به چاپ رسيده است. نامه اول مجموعه، از طرف صدام حسين خطاب به آيتالله خامنهاي رهبر انقلاب و آيتالله هاشمي رفسنجاني رئيسجمهور وقت نوشته شده و همراه نامهاي از ياسر عرفات، رئيس سابق سازمان آزاديبخش فلسطين به ايران ارسال شد. در اين نامهها درباره شرايط صلح و معاهده 1975 مطالبي خواندني و تاريخي مطرح شده است. آيتالله هاشمي رفسنجاني در مقدمه کتاب «دوازده نامه»، تحليلي از شرايط پايان جنگ نيز ارائه کرده است.
مجموعه کارنامه و خاطرات هاشمي رفسنجاني
مجموعه «هاشمي رفسنجاني، کارنامه و خاطرات»، مجموعهاي بسيار ارزشمند براي تاريخ انقلاب اسلامي ايران است. «در همسايگي آتش» بيستوسومين جلد از مجموعه کمنظير خاطرات آيتالله هاشمي رفسنجاني است که اين هفته رونمايي خواهد شد. تاکنون 22 مجلد از اين مجموعه 35 جلدي در دسترس علاقهمندان قرار گرفته و بهحق ميتوان آن را يکي از مهمترين اسناد روايي تاريخ جمهوري اسلامي دانست. اين خاطرات، حاصل بيش از سه دهه روزنگاري منظم، دقيق و بيوقفه يکي از تأثيرگذارترين رجال سياست معاصر ايران است؛ شخصيتي که نهتنها شاهد رويدادها، بلکه در بسياري از بزنگاهها، کنشگر و تصميمساز اصلي صحنه بوده است. آيتالله هاشمي از ابتداي سال 1360 تا يک روز پيش از رحلت در دي ماه 1395، وقايع هر روز را در تقويمهاي سررسيد ثبت کرده و بدينسان گنجينهاي بيبديل از روايت دروني تحولات سياسي، اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي ايران بر جاي نهاده است. پيش از اين، مجلدهاي
- «انقلاب و پيروزي»؛ کارنامه و خاطرات سالهاي 1357 و 1358
- «انقلاب در بحران»؛ کارنامه و خاطرات سال 1359
- «عبور از بحران»؛ کارنامه و خاطرات 1360
- «پس از بحران»؛ کارنامه و خاطرات سال 1361
- «آرامش و چالش»؛ کارنامه و خاطرات سال 1362
- «به سوي سرنوشت»؛ کارنامه و خاطرات سال 1363
- «اميد و دلواپسي»؛ کارنامه و خاطرات سال 1364
- «اوج دفاع»؛ کارنامه و خاطرات سال 1365
- «دفاع و سياست»؛ کارنامه و خاطرات سال1366
- «پايان دفاع آغاز سازندگي»؛ کارنامه و خاطرات سال 1367
- «بازسازي و سازندگي»؛کارنامه و خاطرات سال 1368
- «اعتدال و پيروزي»؛ کارنامه و خاطرات سال 1369
- «سازندگي و شکوفايي»؛ کارنامه و خاطرات سال 1370
- «رونق سازندگي»؛ کارنامه و خاطرات سال 1371
- «صلابت سازندگي»؛ کارنامه و خاطرات سال 1372
- هاشمي رفسنجاني؛ دوران مبارزه خاطرات، تصويرها، اسناد، گاهشمار(دوجلد)
- هاشمي رفسنجاني؛ کارنامه و خاطرات جنگ تحميلي و دفاع مقدس
- «صبر و پيروزي»؛ کارنامه و خاطرات سال 1373
- «مرد بحران ها»؛ کارنامه و خاطرات سال 1374
- «سردار سازندگي»؛ کارنامه و خاطرات سال 1375
- «انتقال قدرت»؛ کارنامه و خاطرات سال 1376
- «در جستجوي مصلحت»؛ کارنامه و خاطرات سال 1377
- «حضور و انصراف»؛ کارنامه و خاطرات سال 1378
- «اصلاحات در بحران»؛ کارنامه و خاطرات سال 1379
- «افراط در اختلاف»؛ کارنامه و خاطرات سال 1380
- «آمريکا در باتلاق»؛ خاطرات سال 1381
چاپ شده بود و بيست و سومين جلد از مجموعه کارنامه و خاطرات هاشمي رفسنجاني که مربوط به خاطرات سال 1382 ميباشد، قرار است در مراسم بزرگداشتي که در حسينيه جماران به مناسبت نهمين سالگرد رحلت ايشان برگزار شود، تحت عنوان "در همسايگي آتش" رونمايي گردد. سال 1382 يکي از پُرتلاطمترين سالهاي دهه هشتاد است که در آن، هنوز چرخش سهمگين قطبنماي سياست جهاني بعد از واقعه يازده سپتامبر سال 2001، آرام نگرفته، هم تعادل سياسي داخلي شکنندهتر شده، و هم آيندهاي مبهم و متفاوت از قبل، پيشروي منطقه و نظام گشوده شده است. در اين سال، بسياري از روندهاي پيشين تغيير يافته و مسيرهاي جديد نمايان شده است. در سطح منطقهاي و بينالمللي، مهمترين رخداد سال 1382، تهاجم همهجانبه ائتلاف غرب به رهبري ارتش آمريکا به عراق و سقوط رژيم بعثي صدام بود. همزمان، بحران ديگري که با افشاگري سازمان مجاهدين خلق (منافقين) و در نتيجه غربيها، دربارة پيشرفتهاي هستهاي ايران در سال قبل شروع شده بود، در اين سال ابعاد تازهاي يافت و به يکي از موضوعات مهم سياست خارجي کشور تا به امروز بدل شد. فشارهاي بينالمللي بر برنامه صلحآميز هستهاي افزايش يافت و ايران ناگزير به اتخاذ مواضع مدبرانه شد. در اين ميان، آيتالله هاشمي، همچون گذشته نقش مرجع خرد جمعي و مشاور امين نظام را ايفا ميکرد و با درايت و تجربه، در مسير تصميمسازيهاي راهبردي اثرگذار بود. نقطه اوج اين تلاشها، شکلگيري توافق و بيانيه سعدآباد ميان ايران و تروئيکاي اروپايي بود که در جهت کاستن از التهابها و جلوگيري از ارجاع پرونده ايران به شوراي امنيت سازمان ملل انجام گرفت.
در سال 1382، تقابل نهادي ميان مجلس ششم با شوراي نگهبان، قوه قضاييه و ديگر نهادهاي زير نظر رهبري، به مرحلهاي رسيد که عملاً روند سياستورزي را دچار اختلال ساخت و انسجام ساختارهاي رسمي را به نقد کشيد. انتخابات مجلس هفتم، که در اسفند 1382 برگزار شد، از همان ماههاي آغازين سال بهعنوان محور منازعات سياسي شکل گرفت. فضاي کشور متشنج بود و اختلافات جناحي به مرحلهاي نفسگير رسيد. اصلاحطلبان در واپسين سال حضورشان در مجلس، زير فشار ردصلاحيتها، عليرغم تحصن در مجلس، اختلافات دروني، جايگاه خود را از دست دادند. شکست در انتخابات مجلس هفتم، عملاً پايان رسمي دوران اجرايي اصلاحات را رقم زد. در سوي ديگر، اصولگرايان که از پيروزي در انتخابات شوراي شهر دوم در سال پيش نيرو گرفته بودند، با انسجامي بيشتر، براي فتح مجلس آماده شدند. آنها با پرهيز از بروز علني اختلافات و بهرهگيري از توان نهادهاي همسو و وضعيت پيشآمده، جاي پاي خود را در عرصه قدرت تثبيت کردند و آماده ورود به مرحلهاي تازه از سياستورزي شدند. در چنين فضايي، آيتالله هاشمي ميکوشيد، نقش تاريخي خود را بهعنوان صداي عقلانيت و وزنه اعتدال ايفا کند. پايان سال نيز با فاجعه دردناک زلزله بم گره ميخورد که در کنار تلخي عميق انساني، ظرفيتهاي همبستگي ملي و ديپلماسي انساني ايران را نيز آشکار ساخت و بازتاب آن در خاطرات، واجد ارزش تاريخي و اجتماعي ويژهاي است. اين کتاب در 816 صفحه ازسوي دفتر نشر معارف انقلاب منتشر شده و منبعي ارزشمند براي پژوهشگران، روزنامهنگاران و همه علاقهمندان به فهم عميقتر و بيواسطه تاريخ معاصر ايران بهشمار ميآيد.
- مجموعههاي بسيار ديگري، از خطبهها، سخنرانيها، مصاحبه و گفتارهاي آيتالله هاشمي رفسنجاني وجود دارد که توسط مراکز مختلف علمي، فرهنگي و سياسي گردآوري و تدوين و منتشر شدهاند و پرداختن به همه آنها در اين مجال ممکن نيست.
